TP.HCM trở thành 'thủ phủ' xuất bản ra sao?

Các chuyên gia nhận định TP.HCM trong hơn 5 thập kỷ luôn là thị trường sách sôi động nhờ nền tảng văn hóa đọc vững chắc từ gia đình đến nhà trường. Ảnh: Duy Hiệu.

Chia sẻ với Tri Thức - Znews, TS Quách Thu Nguyệt, nguyên Giám đốc - Tổng biên tập nhà xuất bản (NXB) Trẻ - nguyên Phó giám đốc Đường sách TP.HCM, và ông Phạm Minh Thuận, Chủ tịch HĐQT FAHASA, cùng nhắc đến một chi tiết thú vị.

Người dân TP.HCM có thói quen đọc sách. Một thời, người đạp xích lô cũng có thể nằm đọc báo. Chính nền tảng văn hóa đọc này khiến ngành xuất bản TP.HCM trở nên năng động và có nhiều ý tưởng sáng tạo.

Dịp kỷ niệm 50 năm TP.HCM mang tên Bác (2/7/1976 - 2/7/2026), những người nhiều năm gắn bó với ngành xuất bản nhìn lại hành trình phát triển của thị trường sách thành phố, từ thời bao cấp, giai đoạn Đổi mới đến khi hình thành hệ sinh thái xuất bản - phát hành lớn nhất cả nước.

Nền văn hóa đọc tạo nên thị trường sách sôi động

Khi nhắc đến thị trường xuất bản TP.HCM, TS Quách Thu Nguyệt cho rằng, yếu tố đầu tiên cần nhìn nhận là văn hóa đọc đã được hình thành từ rất sớm trong đời sống người dân thành phố.

"Thực ra với TP.HCM, trong lịch sử thành phố đã có một nền tảng về văn hóa đọc rất chắc chắn. Nó dựa trên thói quen đọc của người dân thành phố. Họ là những người không đọc là không chịu nổi, cho dù ở tầng lớp nào. Có những bức ảnh rất ấn tượng về các anh đạp xích lô nằm đọc báo”, bà chia sẻ.

Theo TS Nguyệt, nền tảng này được hình thành từ nhiều yếu tố. Trong đó, việc công nghệ in sớm xuất hiện ở Nam Bộ là cột mốc quan trọng. Văn hóa gia đình và nhà trường ở thành phố cũng đóng vai trò lớn trong việc hình thành thói quen đọc sách cho nhiều thế hệ.

TS Quách Thu Nguyệt là nguyên Giám đốc - Tổng biên tập NXB Trẻ - nguyên Phó giám đốc Đường sách TP.HCM.

Bà kể khi mình còn đi học, ngoài giáo viên Ngữ văn, cả những thầy cô dạy Toán, Lý, Hóa cũng thường giới thiệu sách cho học sinh. Ngay trên lớp, học sinh còn được giao thuyết trình về một tác phẩm văn học, từ đó dần hình thành thói quen tìm và đọc sách.

Theo TS Quách Thu Nguyệt, chính cộng đồng độc giả này đã tạo nên sức mua lớn cho thị trường phía Nam.

"Tôi hay nói thị trường xuất bản ở TP.HCM gần như là chiếc ‘hàn thử biểu’ để đo nhu cầu, loại sách và đo cả thị trường tiêu thụ. Thời của tôi, một cuốn sách in 1.000 - 2.000 bản thì riêng TP.HCM đã chiếm hơn 60%. Các nhà xuất bản đều có chi nhánh ở phía Nam, đơn vị làm sách tư nhân cũng tập trung nhiều ở TP.HCM”, nguyên Giám đốc - Tổng biên tập NXB Trẻ kể.

Ở góc nhìn của đơn vị phát hành, ông Phạm Minh Thuận, Chủ tịch HĐQT FAHASA, cho biết nhu cầu đọc sách đã xuất hiện rất rõ ngay sau năm 1975, khi thành phố bước sang giai đoạn mới.

"TP.HCM vốn là đô thị có trình độ trí thức cao. Người dân rất quan tâm và muốn tìm hiểu sâu về những nội dung mới, về các chính sách mới thông qua trang sách. Do nguồn sách lúc bấy giờ còn khá khiêm tốn so với nhu cầu thực tế, cuốn sách nào đưa ra bán cũng được người dân đón nhận", ông kể.

Ông Phạm Minh Thuận cho hay, cuối năm 1975, một phòng phát hành thuộc Sở Văn hóa - Thông tin được thành lập để tiếp nhận sách từ miền Bắc đưa vào TP.HCM.

Đến ngày 6/8/1976, Quốc doanh Phát hành sách TP.HCM - tiền thân của FAHASA - chính thức ra đời, đảm nhận việc tiếp nhận và phân phối sách đến các hiệu sách nhân dân trên địa bàn thành phố.

50 năm thay đổi của thị trường sách TP.HCM

Nếu nền tảng văn hóa đọc tạo nên nhu cầu, thì công cuộc Đổi mới đã làm thay đổi cách thị trường sách TP.HCM vận hành. Theo ông Phạm Minh Thuận, đây là giai đoạn ngành phát hành bước ra khỏi cơ chế bao cấp để thích nghi với kinh tế thị trường.

“Bước sang thời kỳ Đổi mới, ngành sách bắt đầu 'bung ra' mạnh mẽ với sự xuất hiện của nhiều nguồn sách hơn, các nhà xuất bản địa phương và đặc biệt là các đại lý tư nhân”, ông nói.

Sự thay đổi diễn ra nhanh hơn khả năng thích ứng của nhiều đơn vị phát hành. Theo ông Thuận, thị trường lúc đó xuất hiện nhiều dòng "sách mì ăn liền" như truyện vụ án, tiểu thuyết tình cảm được làm nhanh và tiêu thụ mạnh. Trong khi đó, nhiều nhà sách quốc doanh tồn kho lớn, phải chia đôi mặt bằng để bán thêm giày dép, hàng bách hóa nhằm duy trì hoạt động.

Ông Phạm Minh Thuận, Chủ tịch HĐQT FAHASA, thông tin TP.HCM tập trung khoảng 70% nguồn hàng sách cả nước.

Từ đầu những năm 1990, thị trường bắt đầu bước sang một giai đoạn mới. Các đơn vị phát hành chủ động tìm kiếm nguồn sách thay vì chỉ chờ phân phối theo kế hoạch.

Sách ngoại văn cũng dần xuất hiện nhiều hơn, trong khi mô hình nhà sách chuyển từ bán qua quầy sang không gian mở để bạn đọc trực tiếp cầm, đọc và lựa chọn sách trước khi mua.

Ông cho rằng, sự thay đổi về mô hình kinh doanh phản ánh sự thay đổi trong nhu cầu của độc giả. Nhà sách không còn chỉ là nơi phân phối sách, mà dần trở thành không gian trải nghiệm và tiếp cận tri thức.

Cũng theo ông, TP.HCM là nơi tập trung khoảng 70% nguồn hàng sách của cả nước, từ các NXB địa phương, chi nhánh của NXB trung ương đến các công ty sách tư nhân. Chính quy mô thị trường này tạo điều kiện để nhiều mô hình kinh doanh sách mới được thử nghiệm trước khi mở rộng ra các địa phương khác.

Ở góc nhìn của người làm xuất bản, TS Quách Thu Nguyệt cho rằng, cùng sự phát triển của thị trường, ngành sách thành phố cũng cần tiếp tục đổi mới về tư duy quản lý.

"Vai trò quan trọng là nguồn nhân lực, thứ hai là năng lực của nhà quản lý trực tiếp là nhà xuất bản, thứ ba là tầm nhìn của nhà quản lý về ngành. Vấn đề nằm ở con người", bà nhận định về những yếu tố cần thiết để phát triển bền vững ngành xuất bản.

Theo TS Nguyệt, khi thị trường ngày càng cạnh tranh và công nghệ tiếp tục thay đổi cách người dân tiếp cận tri thức, lợi thế của TP.HCM không chỉ nằm ở quy mô thị trường hay số lượng doanh nghiệp, mà còn ở khả năng đào tạo đội ngũ làm nghề, phát triển những không gian văn hóa đọc và tiếp tục thích ứng với những xu hướng mới của ngành xuất bản.