Bài cuối: Kết nối, thúc đẩy hệ sinh thái

Sách tranh Việt Nam không thua kém thế giới

Giám đốc chi nhánh NXB Kim Đồng tại TP. Hồ Chí Minh Văn Thành Lê dẫn chứng thực tế ở NXB Kim Đồng, lượng sách tranh chiếm số lượng đáng kể trong số các ấn bản sách thiếu nhi phát hành mới mỗi năm. “Không riêng Kim Đồng mà ngày càng xuất hiện nhiều đơn vị làm sách tranh. Nếu nói là sự phiêu lưu, thử sức thì chỉ giới hạn trong 2 - 3 năm nhưng những nỗ lực bền bỉ của các đơn vị làm sách, tác giả… trong 5 - 10 năm qua chứng tỏ sự phát triển của thị trường sách tranh là thật”, ông Văn Thành Lê nhận định.

Trong hành trình phát triển của dòng sách tranh có dấu ấn quan trọng của Room to read (RtR) Việt Nam. Trong 25 năm có mặt tại Việt Nam, bên cạnh xây dựng các thư viện trường học và hỗ trợ nữ sinh, RtR còn bền bỉ theo đuổi việc xuất bản và phổ biến sách tranh dành cho bạn đọc trong nước. Những tên tuổi nổi bật về sách tranh sau này như Phạm Quang Phúc, Huỳnh Kim Liên, Thái Mỹ Phương, Vũ Thị Thùy Dung… đều khởi đầu từ việc tham gia các workshop sáng tác sách tranh do RtR tổ chức.

Giám đốc Chương trình phát triển ngôn ngữ tại RtR Việt Nam Lê Thiện Trí cho biết, thể loại sách tranh có ưu điểm rất lớn trong kết nối các thế hệ người đọc, là công cụ hiệu quả để trẻ em gắn kết với phụ huynh, với những người trưởng thành. Ước tính hiện cả nước có khoảng 14 đơn vị tham gia thực hiện sách tranh. Bên cạnh những đơn vị đầu ngành trong sách thiếu nhi như NXB Kim Đồng, còn có những thương hiệu sách tư nhân như Crabit Kidbooks, Lionbooks, Slowbooks, Ehomebooks... kiên trì đầu tư vào các dự án sách tranh “made in Vietnam”. Họ khai thác sâu các chủ đề gần gũi với trẻ em, từ mâm cỗ Trung thu, Tết cổ truyền, câu chuyện làng xóm, cảm xúc thường ngày…, đồng thời đầu tư mạnh vào chất lượng in ấn, mang lại giá trị cao cả về hình thức lẫn nội dung tác phẩm.

Hiện nay nhiều sách tranh của Việt Nam được đánh giá không thua kém thế giới. Đặc biệt, nhiều sách tranh về văn hóa, lịch sử, giáo dục Việt Nam không chỉ định hình bản sắc Việt mà còn chạm đến những đề tài có tính chất toàn cầu như an toàn, môi trường, thiên nhiên… Đạt được điều ấy là nhờ đội ngũ tác giả, họa sĩ được đào tạo bài bản, có cá tính riêng, đặc biệt là có tâm thế chủ động vươn ra thế giới. Thông qua dự án xuất bản quốc tế và ấn phẩm song ngữ, sách tranh đã trở thành một trong những phương thức kể chuyện về đất nước và con người Việt Nam với bạn bè quốc tế.

Vươn ra quốc tế không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần cổ vũ, khích lệ lớn đối với các tác giả, họa sĩ, nhà đầu tư dòng sách này ở trong nước. Nhìn nhận như vậy, ông Lê Thiện Trí cho rằng, để sách tranh Việt có chỗ đứng xứng đáng trên bản đồ sách tranh quốc tế, lực lượng sáng tạo trong nước cần phát triển đồng thời ba năng lực: kể được câu chuyện có căn tính Việt Nam nhưng vẫn chạm đến những vấn đề phổ quát của giới trẻ; làm chủ ngôn ngữ đặc thù của sách tranh, nơi hình ảnh, chữ và thiết kế cùng kể chuyện; tham gia các cơ chế chuyên nghiệp hơn như workshop sáng tác, hướng dẫn, trao đổi bản quyền, lễ hội, giải thưởng và mạng lưới xuất bản quốc tế...

"Muốn thúc đẩy thị trường, đầu tiên là phải có sách"

Gặt hái nhiều thành tựu song nhìn trên mặt bằng chung, số lượng và sự phong phú về chủ đề của sách tranh nội địa còn khá khiêm tốn. Thị trường sách tranh Việt còn nhiều tiềm năng để khai phá, đòi hỏi sự đầu tư và kết nối mạnh mẽ giữa các bên. Dịch giả, tác giả Lê Thị Thu Hiền, đại diện Hội đồng Sách cho thanh thiếu nhi Việt Nam (VBBY), Trưởng Ban tổ chức Ehon Week và Cuộc thi Sáng tác truyện thiếu nhi Đóa hoa đồng thoại, đúc rút kinh nghiệm thực tiễn khi tiếp xúc với các thị trường sách tranh hàng đầu châu Á như Nhật Bản: “Muốn thúc đẩy thị trường, đầu tiên là phải có sách”.

Bà Lê Thị Thu Hiền lý giải, sở dĩ sách tranh Nhật Bản được xuất bản nhiều bởi họ có lượng sách rất lớn. Riêng sách ehon cho trẻ mầm non, số tựa sách có thể lên đến vài trăm nghìn. Từ số lượng nhiều mới chọn lọc, dịch được nhiều tác phẩm chất lượng, mang lại doanh thu lớn… Đối với Việt Nam, nếu cũng có nhiều đầu sách để giới thiệu, sự phân hóa, cạnh tranh giữa tác giả, họa sĩ, đơn vị xuất bản càng cao, càng thúc đẩy hệ sinh thái sách tranh phát triển.

Họa sĩ Phạm Quang Phúc, tác giả của sách tranh Khu vườn trong tim ta - đại diện Việt Nam đầu tiên góp mặt trong danh sách 150 cuốn sách xuất sắc nhất tại Hội chợ Sách thiếu nhi Bologna, Italy - đánh giá Việt Nam đang có đội ngũ họa sĩ minh họa sách đông đảo, trình độ tiệm cận các quốc gia tốp đầu ngành xuất bản và một lượng nhỏ tác giả trẻ đầy tiềm năng. Thứ họ thiếu là cơ hội từ các nhà xuất bản dám đầu tư cho cả hai phần: nội dung sách hay và chất lượng kỹ - mỹ thuật, in ấn xứng tầm.

“Nhiều đơn vị xuất bản đang âm thầm nỗ lực đưa sách tranh Việt Nam phát triển hơn. Tuy nhiên, những điểm sáng đến từ cá nhân là không đủ để duy trì tính bền vững. Việt Nam cần có thêm nhiều sự hỗ trợ, cả mặt chính sách, luật pháp để bảo vệ, hỗ trợ người làm sáng tạo trước vấn nạn sách lậu và các ảnh hưởng tiêu cực từ AI (trí tuệ nhân tạo). Ngoài ra, thường xuyên mời chuyên gia đầu ngành ở nước ngoài hướng dẫn cho các tài năng trẻ trong nước cũng là một cách đầu tư hiệu quả, lâu dài”, họa sĩ Phạm Quang Phúc nhận định.

Theo bà Nguyễn Hữu Quỳnh Hương - nhà sáng lập Slowbooks, Trưởng Ban tổ chức VCPF 2026, tác giả sách tranh đa phần là người trẻ, thuộc thế hệ gen Z trở đi. Cái khó nhất ở họ không phải là trình độ hay cơ hội thể hiện mình, mà là nguồn lực để đưa các tác phẩm đi xa. “Muốn thị trường sách tranh phát triển và tiệm cận quốc tế, cần sự hỗ trợ thiết thực từ các quỹ dịch thuật, chương trình quảng bá văn hóa mang tầm quốc gia. Đồng thời, xây dựng đội ngũ phê bình chuyên nghiệp để tác phẩm có thể tiếp cận đông đảo công chúng một cách sâu sắc hơn”.