Sách tranh Việt Nam và khát vọng vươn tầm

Bài 1:
Khẳng định tiếng nói trong ngành xuất bản

Sách tranh đang khẳng định là một thể loại độc lập, có tính liên ngành cao. Giữa bối cảnh bùng nổ công nghệ và thiết bị số, dòng sách này còn mang sứ mệnh nâng đỡ tâm hồn và phát triển tư duy đa giác quan cho trẻ.

Rạch ròi khái niệm

Để hệ sinh thái xuất bản phát triển chuyên nghiệp, điều quan trọng phải định danh các khái niệm. Đáng tiếc là tại Việt Nam vẫn chưa có sự rõ ràng trong cách gọi tên các thể loại sách có hình ảnh. Điều này được khẳng định tại Lễ hội Sách tranh Thiếu nhi Việt Nam 2026 (VCPF 2026) lần đầu tiên tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh (ngày 28 - 31/5). Nhiều chuyên gia, nhà nghiên cứu, đơn vị làm sách… cho rằng, lâu nay, trong nhận thức của đại đa số độc giả, thậm chí một bộ phận người làm giáo dục, ấn phẩm có hình và chữ được mặc định là truyện tranh. Sự bối rối trong phân loại sách tranh, truyện tranh hay sách minh họa vô tình làm lu mờ giá trị đặc thù mà mỗi thể loại mang lại.

Xét về cấu trúc nghệ thuật, truyện tranh, sách minh họa hoàn toàn khác biệt so với sách tranh. Họa sĩ Linh Rab, người đã thực hành cả hai công việc làm sách tranh và truyện tranh, lý giải khác biệt cốt lõi là tính liên hoàn. Trong truyện tranh, nhiều hình ảnh đặt cạnh nhau để kể câu chuyện liền mạch. Trong sách có tranh minh họa, kể chuyện chủ yếu được kể bằng ngôn từ, phần hình đóng vai trò bổ sung nhằm tăng giá trị thẩm mỹ, không nhất thiết tham gia trực tiếp vào dẫn dắt mạch truyện. Còn sách tranh kể chuyện bằng ngôn từ kết hợp tranh vẽ, cả hai thành tố này đều đóng góp vào mạch chuyện, kiến tạo nghĩa cho tác phẩm.

Tác giả của hơn 40 đầu sách thiếu nhi Nguyễn Tấn Thanh Trúc phân tích thành công của sách tranh được định lượng khắt khe: 50% phần tranh và 50% phần lời. “Nên hiểu sách tranh không phải chỉ là truyện hay tranh mà là nghệ thuật hòa quyện giữa hội họa và văn học, chạm đến các giác quan, giúp người đọc lĩnh hội thông tin hiệu quả. Tuy nhiên, việc không hiểu rõ thể loại này tạo nên định kiến tiêu dùng của độc giả, nhất là phụ huynh, dẫn đến hệ lụy cho thị trường xuất bản sách tranh”, bà Nguyễn Tấn Thanh Trúc nói.

Cùng quan điểm, bà Vũ Thị Thanh Tâm, Giám đốc Công ty TNHH Giáo dục và Xuất bản Ô Cửa Sách chỉ ra thực tế: nhiều phụ huynh vẫn giữ tâm lý e ngại khi chi trả cho sách tranh. Nếp nghĩ “trọng chữ, khinh hình” khiến họ thường đặt câu hỏi: Tại sao sách tranh đắt như vậy; tại sao phải cho con xem tranh trong khi con đang cần học chữ?

“Sự xem nhẹ phần tranh đã khước từ cơ hội phát triển năng lực cảm thụ nghệ thuật của con trẻ ngay từ những năm đầu đời”, bà Vũ Thị Thanh Tâm cảnh báo.

Đánh giá đúng tiềm năng

Đã đến lúc nhìn nhận rõ ràng diện mạo, vị trí và tương lai của sách tranh Việt Nam khi ngành xuất bản đang thay đổi nhanh chóng. Khẳng định như vậy, bà Nguyễn Hữu Quỳnh Hương - nhà sáng lập Slowbooks, Trưởng Ban tổ chức VCPF 2026 cho rằng, quan trọng không phải gọi sách tranh là sách thiếu nhi hay sách hỗ trợ đọc, mà cần đánh giá đúng bản chất của thể loại này trong việc nuôi dưỡng cảm xúc, khả năng quan sát và trí tưởng tượng của trẻ em. Đồng thời, đưa sách tranh Việt tiến sâu hơn vào đời sống và đi xa hơn trên hành trình khẳng định tiếng nói trong thị trường xuất bản.

Nhìn ra các hội chợ sách quốc tế, một nửa sách dành cho thiếu nhi, phần nhiều là sách tranh, có giá bán khá đắt và liên tục phát triển. Ở các nước phương Tây, sách tranh đã trải qua một lịch sử định hình và phát triển lâu dài. Cho đến nay, sách tranh hiện diện thường xuyên trong hành trình trưởng thành của hầu hết trẻ nhỏ ở các quốc gia này. Nhiều đại diện từ châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc… đã bắt kịp xu thế, đẩy mạnh khuyến khích sáng tác và xuất bản sách tranh. Một số quốc gia Đông Nam Á như Malaysia, Singapore, Thái Lan… cũng đang chứng kiến dấu hiệu ngày càng khởi sắc của thể loại này.

Thực tế tại Việt Nam, sách tranh không phải vùng đất mới. Giai đoạn 2014 - 2017 đánh dấu lần đầu sách tranh Việt được các nhà xuất bản lớn phát hành rộng rãi. Trong đó phải kể đến Hành trình đầu tiên của Phùng Nguyên Quang và Huỳnh Kim Liên giành giải Nhất tại cuộc thi Scholastic Picture Book Award châu Á năm 2015, trước cả khi được xuất bản tại Việt Nam. Đây là lần đầu tiên một cuốn sách tranh trong nước được ghi nhận trên thế giới, mở đầu cho nhiều ấn phẩm khác vươn xa. Hay Chang hoang dã - Gấu của Trang Nguyễn và Jeet Zdung (xuất bản lần đầu tiên năm 2020) đã được nhượng quyền xuất bản tại Anh và hàng chục quốc gia khác…

Sau năm 2022, nhiều đơn vị phát hành tư nhân chuyên làm sách tranh nội địa bắt đầu xuất hiện, giúp thị trường đa dạng hơn về đề tài và hình thức. Đến nay, nhiều tác phẩm của Việt Nam đã được bán bản quyền sang Hàn Quốc, Đức, Anh và Pháp…; đồng thời năm 2026 đánh dấu lần đầu có lễ hội sách tranh riêng.

Có thể thấy, thị trường xuất bản Việt Nam đang dần nhìn nhận, tiếp cận dòng sách tranh như một nguồn lực phát triển tiềm năng. Đây là hướng đi cần thiết trong bối cảnh thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, trong đó xuất bản được coi là một trong các ngành trụ cột. Theo bà Nguyễn Hữu Quỳnh Hương, “thế giới đang thay đổi rất nhanh. Trẻ em hôm nay sống trong môi trường hoàn toàn khác so với 20 - 30 năm trước. Vì vậy, chúng ta cần đặt câu hỏi liệu có cần cách tiếp cận mới khi làm sách cho trẻ em hay không? Trước khi thế giới nhìn thấy sách tranh Việt, chính chúng ta phải nhìn thấy gia tài mình đang có”.