Văn hóa và con người: Nền tảng tinh thần của xã hội, sức mạnh nội sinh, nguồn lực và động lực phát triển của đất nước

Trong đó, Quyết sách thứ tư nhấn mạnh: Văn hóa và con người - Nền tảng tinh thần của xã hội, sức mạnh nội sinh, nguồn lực và động lực phát triển của đất nước.

Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội

Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam không chỉ tồn tại và phát triển bằng sức mạnh vật chất, mà trước hết và trên hết bằng sức mạnh tinh thần, giá trị văn hóa, văn minh và phẩm chất con người. Chính văn hóa đã hun đúc nên bản lĩnh, ý chí, khát vọng và sức sống bền bỉ của dân tộc Việt Nam; chính con người Việt Nam, với lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, nhân ái, cần cù, sáng tạo, đã làm nên những kỳ tích vượt lên hoàn cảnh, chiến thắng thiên tai, giặc ngoại xâm và nghèo nàn, lạc hậu.

Bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều thời cơ và thách thức đan xen, Đảng ta tiếp tục khẳng định một cách sâu sắc: Văn hóa và con người là nền tảng tinh thần của xã hội, là sức mạnh nội sinh, đồng thời là nguồn lực và động lực quan trọng cho phát triển đất nước. Quyết sách thứ tư vì vậy mang ý nghĩa chiến lược lâu dài, định hình chiều sâu và bản sắc của quá trình phát triển.

Văn hóa là tổng hòa các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong lịch sử, là hệ giá trị định hướng nhận thức, hành vi và lối sống của cá nhân và cộng đồng. Trong mọi xã hội, văn hóa giữ vai trò nền tảng tinh thần, tạo nên sự gắn kết xã hội, định hướng phát triển và bảo đảm tính bền vững của các thiết chế chính trị, kinh tế, xã hội.

Đối với Việt Nam, văn hóa không chỉ là lĩnh vực riêng biệt, mà thấm sâu vào mọi mặt của đời sống xã hội. Văn hóa định hình bản sắc dân tộc, tạo nên sự khác biệt và sức hấp dẫn của quốc gia trong hội nhập quốc tế. Một xã hội thiếu nền tảng văn hóa vững chắc sẽ dễ rơi vào khủng hoảng giá trị, suy thoái đạo đức, mất phương hướng phát triển, dù có thể đạt được tăng trưởng kinh tế trong ngắn hạn.

Nhận thức rõ điều đó, việc xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội chính là sự khẳng định tầm nhìn phát triển toàn diện, không coi tăng trưởng kinh tế là mục tiêu duy nhất, mà đặt phát triển con người, xây dựng hệ giá trị văn hóa Việt Nam làm trung tâm, làm điểm tựa cho mọi chiến lược phát triển.

Văn hóa là sức mạnh nội sinh của dân tộc Việt Nam

Sức mạnh nội sinh của một quốc gia không chỉ nằm ở tài nguyên thiên nhiên, quy mô kinh tế hay tiềm lực quân sự, mà trước hết ở bản lĩnh văn hóa, hệ giá trị và sức mạnh tinh thần của con người.

Thực tiễn lịch sử Việt Nam cho thấy, trong những thời điểm khó khăn nhất, khi điều kiện vật chất vô cùng thiếu thốn, chính văn hóa và tinh thần dân tộc đã tạo nên sức mạnh phi thường, giúp đất nước vượt qua thử thách, bảo vệ độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập sâu rộng hiện nay, sức mạnh nội sinh từ văn hóa càng có ý nghĩa đặc biệt. Sự giao thoa, tiếp biến văn hóa vừa mở ra cơ hội làm giàu bản sắc, vừa đặt ra nguy cơ xâm lấn, lai căng, phai nhạt giá trị truyền thống nếu thiếu bản lĩnh văn hóa.

Do đó, phát huy văn hóa như một sức mạnh nội sinh là điều kiện quan trọng để giữ vững bản sắc, bảo đảm độc lập, tự chủ về tư tưởng và con đường phát triển. Văn hóa mạnh sẽ tạo ra sự đồng thuận xã hội, củng cố niềm tin, khơi dậy khát vọng phát triển, từ đó chuyển hóa thành sức mạnh vật chất và tinh thần to lớn trong thực tiễn.

Con người giữ vai trò trung tâm, chủ thể và mục tiêu của phát triển

Nếu văn hóa là nền tảng và sức mạnh nội sinh, thì con người vừa là chủ thể sáng tạo văn hóa, vừa là mục tiêu cao nhất của phát triển. Mọi đường lối, chính sách, chiến lược phát triển suy cho cùng đều nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống, hạnh phúc và sự phát triển toàn diện của con người.

Quan điểm coi con người là trung tâm đòi hỏi phải chuyển mạnh từ tư duy “phát triển vì tăng trưởng” sang “phát triển vì con người”. Con người không chỉ là nguồn nhân lực phục vụ sản xuất, mà là chủ thể sáng tạo, là nguồn vốn quý nhất của quốc gia. Chất lượng con người - thể hiện ở trí tuệ, đạo đức, kỹ năng, ý thức công dân, tinh thần trách nhiệm và khát vọng cống hiến và quyết định chất lượng phát triển của đất nước.

Trong giai đoạn mới, yêu cầu đặt ra là xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, có lý tưởng, bản lĩnh, nhân cách, lối sống lành mạnh; có tri thức, kỹ năng, năng lực sáng tạo; có ý thức thượng tôn pháp luật, tinh thần công dân và trách nhiệm xã hội cao.

Văn hóa và con người là nguồn lực quan trọng của phát triển đất nước

Trong nền kinh tế hiện đại, các nguồn lực truyền thống như tài nguyên thiên nhiên, vốn vật chất ngày càng có giới hạn, trong khi nguồn lực văn hóa và con người ngày càng trở nên quyết định. Văn hóa tạo ra môi trường xã hội ổn định, lành mạnh, khuyến khích sáng tạo, đổi mới; con người chất lượng cao tạo ra giá trị gia tăng lớn, nâng cao năng suất lao động và sức cạnh tranh quốc gia.

Văn hóa chính là “nguồn lực mềm” quan trọng trong phát triển kinh tế, du lịch, công nghiệp văn hóa và ngoại giao văn hóa. Việc khai thác hợp lý, sáng tạo các giá trị văn hóa không chỉ góp phần tăng trưởng kinh tế, mà còn lan tỏa hình ảnh, uy tín và vị thế của đất nước trên trường quốc tế. Tuy nhiên, để văn hóa và con người thực sự trở thành nguồn lực phát triển, cần có cơ chế, chính sách phù hợp, đầu tư xứng đáng và cách tiếp cận khoa học, tránh thương mại hóa thô thiển hoặc bảo tồn hình thức, làm nghèo giá trị văn hóa.

Phát triển bền vững không chỉ là tăng trưởng kinh tế gắn với bảo vệ môi trường, mà còn là sự phát triển hài hòa giữa vật chất và tinh thần, giữa cá nhân và cộng đồng, giữa hiện tại và tương lai. Văn hóa và con người chính là động lực quan trọng thúc đẩy sự hài hòa đó.

Một xã hội có nền tảng văn hóa vững chắc sẽ hình thành những chuẩn mực đạo đức, lối sống lành mạnh, giảm thiểu xung đột xã hội; tăng cường sự gắn kết và hợp tác. Con người có ý thức văn hóa cao sẽ sử dụng tài nguyên một cách tiết kiệm, tôn trọng thiên nhiên, có trách nhiệm với cộng đồng và các thế hệ mai sau. Do đó, đặt văn hóa và con người ở vị trí động lực phát triển chính là cách tiếp cận căn cơ để bảo đảm sự phát triển bền vững, lâu dài, không đánh đổi môi trường, đạo đức và giá trị xã hội lấy tăng trưởng ngắn hạn.

Xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam

Một nội dung cốt lõi của Quyết sách thứ tư là xây dựng và hoàn thiện hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Đây là cơ sở quan trọng để định hướng phát triển, giáo dục thế hệ trẻ và củng cố sự đồng thuận xã hội.

Hệ giá trị đó phải kết tinh hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa giá trị dân tộc và giá trị nhân loại, đề cao các phẩm chất như yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo và khát vọng vươn lên. Việc xây dựng hệ giá trị không thể áp đặt hành chính, mà phải được thực hiện thông qua giáo dục, truyền thông, nêu gương và thực hành trong đời sống xã hội.

Văn hóa và con người không chỉ là vấn đề xã hội, mà còn là vấn đề chính trị sâu sắc. Xây dựng văn hóa mẫu mực trong Đảng, trong hệ thống chính trị là điều kiện tiên quyết để củng cố niềm tin của nhân dân, nâng cao năng lực lãnh đạo, hiệu quả cầm quyền và sức chiến đấu của Đảng.

Đội ngũ cán bộ, đảng viên phải thực sự là những người tiêu biểu về đạo đức, lối sống, văn hóa ứng xử; lấy nêu gương làm phương thức lãnh đạo quan trọng. Sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống nếu không được ngăn chặn sẽ làm xói mòn nền tảng văn hóa và sức mạnh nội sinh của đất nước.

Những yêu cầu đặt ra trong tổ chức thực hiện

Để Quyết sách thứ tư đi vào cuộc sống, cần có sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, sự tham gia tích cực của nhân dân và cộng đồng doanh nghiệp. Phải coi đầu tư cho văn hóa và con người là đầu tư cho phát triển bền vững; khắc phục tư duy coi văn hóa là lĩnh vực phụ trợ, chi tiêu thứ yếu. Việc đánh giá hiệu quả thực hiện cần dựa trên chất lượng đời sống tinh thần, mức độ hài lòng, niềm tin xã hội, sự phát triển toàn diện của con người, chứ không chỉ dựa trên các chỉ số kinh tế thuần túy.

Quyết sách thứ tư - Văn hóa và con người là nền tảng tinh thần của xã hội, sức mạnh nội sinh, nguồn lực và động lực phát triển của đất nước - là quyết sách có ý nghĩa sâu sắc, lâu dài, quyết định chiều sâu, bản sắc và tính bền vững của quá trình phát triển.

Việc quán triệt và thực hiện hiệu quả quyết sách này sẽ góp phần xây dựng một xã hội phát triển hài hòa, một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và con người Việt Nam toàn diện, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Thiếu tướng, PGS.TS Nguyễn Văn Sáu,
Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam