Tạo khuôn khổ thống nhất, rõ ràng cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh

Rõ thẩm quyền, kiểm soát chặt rủi ro

Một trong những yêu cầu được đặt ra đối với dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là phải tạo dựng được khuôn khổ quản lý thống nhất, rõ ràng, tránh chồng chéo giữa các chủ thể cùng tham gia thị trường.

Phó Trưởng Đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh Nguyễn Thị Thu Hà đề nghị tại khoản 2 Điều 1 quy định rõ nguyên tắc phân định thẩm quyền đối với các hoạt động liên quan đến chứng khoán, tiền tệ, ngoại hối, vàng và các sản phẩm chịu sự điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành. Đối với các sản phẩm kết hợp nhiều yếu tố, cần xác định rõ cơ quan chủ trì và cơ chế phối hợp, tránh để doanh nghiệp phải thực hiện thủ tục trùng lặp hoặc gặp vướng mắc do không rõ cơ quan nào có trách nhiệm quản lý.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà, yêu cầu phân định rõ thẩm quyền cũng cần được thể hiện trong quy định về cung cấp dịch vụ OTC. Tại Điều 33 và Điều 34 dự thảo Luật cần làm rõ phạm vi cung cấp dịch vụ OTC của từng tổ chức trung gian, điều kiện tham gia, trách nhiệm xác nhận giao dịch, đánh giá đối tác, lưu giữ hồ sơ và báo cáo theo Điều 10. Riêng đối với giao dịch do tổ chức tín dụng cung cấp, cần bảo đảm tính thống nhất về phạm vi hoạt động được phép theo quy định của pháp luật chuyên ngành.

Cùng về phân định thẩm quyền, ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính Bùi Văn Dũng đề nghị dự thảo Luật xác lập nguyên tắc cạnh tranh bình đẳng, quản lý thống nhất đối với các chủ thể cung cấp dịch vụ giao dịch hàng hóa phái sinh.

Theo đại biểu Bùi Văn Dũng, vấn đề không nằm ở việc ngân hàng có được tham gia thị trường hay không mà ở cách thức tham gia và cơ chế quản lý tương ứng. Hiện nay, cả Sở Giao dịch hàng hóa và ngân hàng thương mại đều cung cấp sản phẩm hàng hóa phái sinh nhưng chịu sự điều chỉnh của những quy định khác nhau. Trong đó, giao dịch qua sở phải tuân thủ giới hạn vị thế của khách hàng và danh mục hàng hóa được phép giao dịch, trong khi sản phẩm phái sinh do ngân hàng cung cấp lại chưa có quy định tương tự.

Điều này đặt ra vấn đề về khả năng giám sát tổng thể khi một khách hàng giao dịch tại nhiều ngân hàng, cũng như nguy cơ phát sinh cạnh tranh không bình đẳng giữa các chủ thể cùng cung cấp dịch vụ. Vì vậy, theo đại biểu Bùi Văn Dũng, ngân hàng có thể tham gia thị trường nhưng khi trực tiếp thực hiện hoạt động giao dịch hàng hóa thì cần tuân thủ cơ chế quản lý tương ứng, bảo đảm kiểm soát vị thế, sản phẩm và rủi ro.

Một vấn đề khác được đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà lưu ý là cần phân định rõ chức năng quản lý nhà nước với quyền tự quản của Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ. Bởi, Điều 8 quy định cơ quan quản lý nhà nước có quyền cấp phép, giám sát, yêu cầu cung cấp thông tin và áp dụng các biện pháp can thiệp. Trong khi đó, Điều 12, Điều 16 và các điều từ Điều 22 đến Điều 24 lại trao quyền tự quản tương đối rộng cho Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà, mô hình này cần được thiết kế chặt chẽ bởi các chủ thể vận hành thị trường vừa có lợi ích kinh doanh, vừa có quyền giám sát, xử lý thành viên. Dù dự thảo Luật đã quy định việc tách biệt chức năng tự quản với hoạt động kinh doanh tại Điều 24 nhưng vẫn cần cụ thể hóa bằng yêu cầu thiết lập bộ phận giám sát độc lập, bố trí nhân sự không kiêm nhiệm các vị trí có tính xung đột lợi ích, đồng thời xây dựng cơ chế báo cáo trực tiếp và kiểm tra định kỳ. Đặc biệt, khi có vụ việc liên quan đến cổ đông, thành viên hoặc đơn vị có quan hệ lợi ích với chủ thể vận hành, cần có cơ chế chuyển giao ngay cho cơ quan quản lý nhà nước xem xét, xử lý.

Từ yêu cầu kiểm soát rủi ro, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà cũng đề nghị hoàn thiện cơ chế ký quỹ, xử lý mất khả năng thanh toán và tính chung cuộc của thanh toán. Các điều từ Điều 17 đến Điều 20 đã thiết lập cơ chế ký quỹ và quỹ hỗ trợ thanh toán, cùng thứ tự bù đắp tổn thất. Nhưng Điều 18 và Điều 19 cần bổ sung quy định để xác định rõ giới hạn nghĩa vụ đóng góp bổ sung, cách phân bổ tổn thất và trách nhiệm công khai thông tin minh bạch trước khi thành viên tham gia...

Gắn giao dịch phái sinh với thị trường hàng hóa vật chất

Bên cạnh việc hoàn thiện cơ chế quản lý và kiểm soát rủi ro, ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính Bùi Văn Dũng cho rằng, tính khả thi của Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh phải được đặt trong mối quan hệ với sự phát triển của thị trường hàng hóa vật chất.

Theo đại biểu Bùi Văn Dũng, dự án Luật được kỳ vọng tạo ra công cụ phòng ngừa biến động giá cho doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất; góp phần phát triển thị trường hiện đại, nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam, đồng thời kiểm soát rủi ro thanh toán, công nghệ và thao túng giá.

Giao dịch hàng hóa phái sinh vì vậy không chỉ phục vụ hoạt động đầu tư tài chính mà còn là công cụ quản trị rủi ro giá cho doanh nghiệp sản xuất, thương mại và người nông dân. Từ đó, đại biểu Bùi Văn Dũng đề nghị nghiên cứu bổ sung thị trường giao ngay vào phạm vi điều chỉnh của Luật, bảo đảm sự liên kết chặt chẽ với thị trường phái sinh. Theo đại biểu, hai thị trường này có mối quan hệ không thể tách rời, bởi giao dịch phái sinh cần có thị trường giao ngay làm nền tảng tham chiếu giá và hỗ trợ thực hiện việc giao nhận hàng hóa.

Thực tế, quá trình hình thành và phát triển thị trường phải bắt đầu từ việc chuẩn bị hàng hóa, tiêu chuẩn chất lượng, hệ thống kho bãi, logistics, giao nhận và thanh toán. Tiếp đó là hình thành thị trường hàng hóa cơ sở hoạt động ổn định, có đủ dữ liệu và khả năng tạo giá tham chiếu. “Chỉ khi thị trường hàng hóa cơ sở đã phát triển ổn định, năng lực quản lý và giám sát đáp ứng yêu cầu thì giao dịch phái sinh mới có thể phát triển”, đại biểu Bùi Văn Dũng nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, các đại biểu tham dự Phiên họp toàn thể của Ủy ban Kinh tế và Tài chính cũng cho rằng, dự thảo Luật cần quy định bao quát, thống nhất hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh, tránh tình trạng các chủ thể cùng tham gia thị trường nhưng lại chịu sự điều chỉnh của những khuôn khổ pháp lý khác nhau. Cùng với đó, cần làm rõ cơ cấu tổ chức của Sở Giao dịch hàng hóa, trong đó có mối quan hệ giữa bộ phận giao dịch phái sinh, Trung tâm thanh toán bù trừ, hệ thống kho và trung tâm kiểm định, bảo đảm hoạt động đồng bộ, an toàn.

Khi có khung pháp lý đầy đủ, sở giao dịch hàng hóa sẽ có thêm điều kiện phát triển các sản phẩm gắn với giao nhận hàng hóa vật chất; qua đó mở rộng vai trò của thị trường không chỉ là kênh đầu tư mà còn là công cụ bảo hiểm giá cho doanh nghiệp và người dân.

Mặt khác, việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh cần tạo ra chuyển biến thực chất cho thị trường và nền kinh tế chứ không chỉ đơn thuần nâng cấp hình thức pháp lý của các quy định đang thực hiện. Muốn vậy, các quy định phải đủ rõ về thẩm quyền, đủ chặt về kiểm soát rủi ro và đủ khả thi để thị trường phái sinh thực sự gắn với thị trường hàng hóa, trở thành công cụ phòng ngừa rủi ro giá cho doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất.