Luật hóa trách nhiệm nền tảng trung gian, định danh pháp lý ứng dụng AI trong xuất bản, phát hành

Định hình rõ trách nhiệm của các nền tảng trung gian phát hành

Bày tỏ sự tán thành với cách tiếp cận của dự thảo Luật khi xác định xuất bản vừa thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng, đồng thời là một ngành kinh tế - công nghệ, bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà đã chỉ ra những thách thức mới đang đặt ra từ thực tiễn. Theo đó, sự tham gia ngày càng lớn của các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng số đang kéo theo tình trạng phát hành sách giả, sách lậu, xuất bản phẩm vi phạm quyền tác giả, quyền liên quan diễn biến ngày càng phức tạp.

Dù thực tiễn đặt ra nhiều thách thức, đại biểu nhận định các quy định hiện hành về trách nhiệm chủ động phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm, cũng như trách nhiệm lưu giữ dữ liệu phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra của các nền tảng trung gian vẫn chưa được quy định đầy đủ và cụ thể. Để khắc phục "khoảng trống" tại Khoản 26 Điều 1 dự thảo Luật (sửa đổi, bổ sung Điều 45 Luật Xuất bản năm 2012), đại biểu đề nghị cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về điều kiện phát hành xuất bản phẩm điện tử theo hướng làm rõ phạm vi, hình thức và đối tượng. Trong đó, việc bổ sung các quy định đối với sách giáo khoa điện tử, học liệu số và việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động xuất bản là yêu cầu cấp thiết.

Đặc biệt, đại biểu nhấn mạnh yêu cầu phải hoàn thiện quy định về trách nhiệm của cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian phát hành xuất bản phẩm điện tử. Các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và nền tảng số phải có nghĩa vụ chủ động phát hiện, ngăn chặn và gỡ bỏ kịp thời sách giả, sách lậu, các xuất bản phẩm vi phạm quyền tác giả. Đồng thời, các đơn vị này phải có trách nhiệm phối hợp xác minh, xử lý các hành vi vi phạm trên môi trường mạng; thực hiện lưu giữ dữ liệu giao dịch, nhật ký hoạt động nhằm bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc khi có yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.

Nhằm bảo đảm tính minh bạch và khả thi trong quá trình tổ chức thực hiện, Phó trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh kiến nghị bổ sung cơ chế tiếp nhận, xử lý thông báo đối với xuất bản phẩm điện tử có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Cụ thể, cần quy định rõ trình tự, thủ tục tiếp nhận, xác minh, ngăn chặn hoặc gỡ bỏ nội dung vi phạm, thời hạn xử lý của cơ sở trung gian, cũng như trách nhiệm phối hợp cung cấp chứng cứ của các bên liên quan. Song song đó, dự thảo cần quy định rõ việc xử lý đối với trường hợp cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian không thực hiện hoặc chậm thực hiện yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm, qua đó tạo cơ sở pháp lý đầy đủ để phát hiện và xử lý kịp thời vi phạm.

AI chỉ là công cụ, chủ thể phát hành phải chịu trách nhiệm pháp lý

Góp ý vào nội dung sửa đổi, bổ sung Điều 50 Luật Xuất bản năm 2012 (Khoản 27 Điều 1 dự thảo Luật), đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà tiếp tục đề nghị hoàn thiện các quy định về trách nhiệm của tổ chức, cá nhân xuất bản và phát hành xuất bản phẩm điện tử. Theo đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà, các chủ thể này phải tăng cường kiểm soát nội dung, bảo đảm tính hợp pháp của xuất bản phẩm.

Đi kèm với đó là trách nhiệm chủ động dừng phát hành hoặc phối hợp với cơ quan nhà nước có thẩm quyền để xử lý đối với các xuất bản phẩm có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Việc phát hiện, xử lý sách giả, sách lậu trên môi trường mạng và lưu giữ, cung cấp thông tin phục vụ công tác thanh tra, hậu kiểm sẽ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, bảo vệ trực tiếp quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, nhà xuất bản và người sử dụng.

Đáng chú ý, thống nhất với ý kiến của một số ĐBQH đã phát biểu trước đó, Phó Trưởng Đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh đề nghị, bổ sung trách nhiệm đối với việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử. Thực tiễn cho thấy, trí tuệ nhân tạo ngày càng được ứng dụng rộng rãi, tham gia sâu vào quá trình tạo lập nội dung của ngành xuất bản.

Tuy nhiên, đại biểu nhấn mạnh quan điểm cốt lõi: AI không phải là chủ thể pháp luật nên không thể thay thế trách nhiệm của tổ chức, cá nhân xuất bản. Đối với tổ chức, cá nhân sử dụng AI để hỗ trợ tạo lập, biên tập, hiệu đính hoặc xử lý nội dung, AI chỉ đóng vai trò là công cụ hỗ trợ; tổ chức, cá nhân xuất bản, phát hành vẫn phải là chủ thể chịu trách nhiệm hoàn toàn trước pháp luật về tính hợp pháp, tính chính xác và nội dung xuất bản phẩm. Việc bổ sung quy định này sẽ bảo đảm nguyên tắc xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm, hạn chế tối đa việc lợi dụng AI để né tránh trách nhiệm pháp lý; đồng thời, có quy định đủ rõ để vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo đi đôi với việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng.