Điều chỉnh chương trình, sách giáo khoa: Tích hợp đến mức nào là phù hợp?

Kinh nghiệm chương trình trung học miền Nam trước năm 1975 cho thấy có thể tích hợp những lĩnh vực khoa học gần nhau, đồng thời bảo đảm chuyên môn giáo viên và thuận lợi trong tổ chức dạy học.

Không phải cứ tích hợp là gom tất cả

Trong chương trình trung học miền Nam trước năm 1975, lịch sử và địa lý được tổ chức thành sử - địa; vật lý và hóa học thành lý - hóa; còn thực vật học, động vật học cùng một số nội dung khoa học trái đất, thạch học... được tổ chức trong môn vạn vật.

Đây là cách tích hợp theo những lĩnh vực có quan hệ khoa học gần nhau, chứ không cơ học gom nhiều ngành thành một môn. Sử và địa gắn với quan hệ giữa thời gian và không gian; lý và hóa cùng nghiên cứu vật chất và những biến đổi của vật chất; vạn vật kết nối thế giới sống với một số tri thức về trái đất. Như vậy, tích hợp vẫn có giới hạn chuyên môn.

Cách tiếp cận này cũng gần với mô hình đào tạo 2 môn (lý-hóa, sử-địa) ở các trường cao đẳng sư phạm trước đây, đồng thời có thể tương thích với đội ngũ được đào tạo đơn môn. Giáo viên có thể lấy chuyên môn được đào tạo làm nền tảng, sau đó bổ sung kiến thức và phương pháp dạy học của môn thứ hai để đảm nhiệm môn tích hợp, thay vì phải đào tạo lại từ đầu.

Điều này gợi suy nghĩ khi nhìn vào môn khoa học tự nhiên hiện nay, nơi vật lý, hóa học, sinh học và khoa học trái đất được đặt trong một cấu trúc chung. Vấn đề không phải tích hợp đúng hay sai, mà là tích hợp đến mức nào để vừa liên kết được tri thức, vừa phù hợp với đào tạo và năng lực thực tế của giáo viên.

Tích hợp xuyên suốt THCS đến THPT

Kinh nghiệm đáng chú ý hơn nữa là lý - hóa và sử - địa không chỉ được tổ chức ở một cấp học. Hai môn tích hợp này được bố trí từ THCS lên THPT.

Điều đó tạo nên một cấu trúc khác với cách hiểu "môn tích hợp chỉ dành cho THCS, lên THPT lại phân môn".

Khi một môn học được tổ chức xuyên suốt nhiều cấp học, giáo viên cũng phải được chuẩn bị tương ứng, hướng đào tạo giáo viên có chuyên môn kép.

Có thể hình dung chuỗi liên kết: Chương trình giáo dục, chương trình môn học, chương trình THCS, chương trình THPT, đào tạo giáo viên, sách giáo khoa, phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá. Nếu các mắt xích này thống nhất, tích hợp mới có cơ sở để vận hành một cách suôn sẻ, hiệu quả.

Người thầy tích hợp phải được đào tạo như một chuyên môn

Đây có lẽ là bài học quan trọng đối với Việt Nam hiện nay. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã thay đổi cấu trúc một số môn học ở THCS. Nhưng trong nhiều trường sư phạm, cơ cấu đào tạo vẫn chịu ảnh hưởng mạnh của các ngành chuyên môn truyền thống vật lý, hóa học, sinh học, lịch sử, địa lý…

Vì vậy, khi giáo viên phải dạy môn tích hợp, câu hỏi không chỉ là họ có được cấp bằng ngành tích hợp hay không, mà là: Họ có thực sự được đào tạo đủ sâu và đủ rộng để trở thành giáo viên của môn tích hợp hay chưa?

Một giáo viên được đào tạo rất sâu về vật lý rồi học bổ sung một số học phần hóa học không hoàn toàn giống với một giáo viên được đào tạo bài bản về lý - hóa.

Tương tự, giáo viên lịch sử được học thêm một số học phần địa lý chưa chắc đã tạo nên năng lực của một  giáo viên sử - địa. Bởi vậy, muốn có môn tích hợp, trước hết phải có người thầy tích hợp.

Có thể nghiên cứu một mô hình trung gian

Từ kinh nghiệm lịch sử nói trên, Việt Nam có thể nghiên cứu một phương án không hoàn toàn đơn môn nhưng cũng không tích hợp cơ học toàn bộ.

Đó là tích hợp theo cụm khoa học gần nhau, đồng thời tổ chức môn học xuyên suốt THCS - THPT và đào tạo giáo viên tương ứng. Chẳng hạn, có thể nghiên cứu: lịch sử - địa lý; vật lý - hóa học; sinh học - khoa học Trái đất.

Các cụm môn này vẫn có thể tổ chức những chủ đề liên ngành khi cần thiết. Nhưng trong từng cụm, các thành tố khoa học không bị hòa tan hoàn toàn.

Đặc biệt, việc tổ chức dạy học có thể linh hoạt theo từng lớp, từng năm học hoặc từng giai đoạn, thay vì nhất thiết yêu cầu mọi thành tố phải xuất hiện đồng thời trong từng học kỳ. Trong chương trình trung học ở miền Nam trước năm 1975, các môn học bố trí như sau: lớp 6 và lớp 8 (địa lý), lớp 7 và lớp 9 (lịch sử). Lên THPT, lớp 10 (địa lý), lớp 11 (lịch sử), lớp 12 (cả địa lý và lịch sử).

Đây là một cách tích hợp theo chiều dọc, bên cạnh tích hợp theo chiều ngang và tích hợp theo chủ đề. Cách thức này phù hợp với tổ chức dạy, học và kiểm tra, đánh giá, thi tốt nghiệp THPT hiện nay; vừa giảm môn học, giảm tải và bố trí giáo viên thuận lợi.

Đội ngũ giáo viên hiện nay được hình thành chủ yếu từ các chuyên ngành khoa học riêng biệt. Do đó, nếu chương trình thay đổi nhanh hơn năng lực đào tạo giáo viên, khoảng cách giữa chương trình và người dạy sẽ rất lớn.

Một mô hình trung gian có thể giúp giảm khoảng cách đó. Học sinh vẫn được tiếp cận mối liên hệ giữa các lĩnh vực tri thức, nhưng giáo viên không bị đặt trước yêu cầu phải "biết tất cả". Nhà trường cũng thuận lợi hơn trong phân công chuyên môn.

Các trường sư phạm có thể xây dựng những chương trình đào tạo giáo viên tích hợp thực chất, thay vì chỉ ghép các học phần của 2 hoặc 3 ngành.

Tích hợp không phải để giảm số lượng môn

Một ngộ nhận cần tránh là coi mục tiêu của tích hợp là làm cho chương trình có ít môn hơn.

Mục tiêu sâu xa hơn phải là giúp học sinh nhìn thấy mối quan hệ giữa các lĩnh vực tri thức, biết vận dụng kiến thức của nhiều lĩnh vực để giải quyết vấn đề.

Nhưng muốn làm được điều đó, mỗi lĩnh vực vẫn cần có nền tảng khoa học đủ chắc.

Nếu tích hợp quá rộng mà không có đội ngũ tương ứng, có thể xảy ra tình trạng giáo viên dạy phần mình quen, còn phần khác trở thành kiến thức bổ sung. Khi ấy, cái tên là "tích hợp" nhưng phương pháp và năng lực dạy học vẫn là phân môn.

Ngược lại, nếu chỉ trở lại hoàn toàn với các môn độc lập, học sinh có thể tiếp tục gặp tình trạng kiến thức bị chia thành những "ngăn kéo" riêng biệt.

Vì vậy, vấn đề không nên được đặt thành lựa chọn tích hợp hay không tích hợp, mà là tích hợp đến đâu, tích hợp cái gì và ai sẽ dạy.