Điểm tựa chiến lược phát triển xuất bản

Nhỏ về quy mô và chưa bền vững

Thống kê năm 2025, hơn 52.000 đầu sách được xuất bản, gần 600 triệu bản in, lượng phát hành vượt 610 triệu bản... Những con số này cho thấy ngành xuất bản vẫn duy trì tăng trưởng trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt của môi trường truyền thông số.

Tuy nhiên, theo GS. TS. Đinh Xuân Dũng, nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận, phê bình văn học nghệ thuật Trung ương, xuất bản sách của Việt Nam tăng trưởng về chiều rộng nhưng chưa đạt chiều sâu với chất lượng toàn diện. Thực tế, số lượng sách tăng, nhưng chất lượng và định hướng nội dung chưa cân đối. Sách kỹ năng ngắn hạn và sách thương mại chiếm tỷ trọng lớn, trong khi sách học thuật, khoa học nền tảng, lịch sử, triết học và sách có giá trị học thuật sâu vẫn hạn chế. Sự mất cân đối này nếu kéo dài sẽ ảnh hưởng đến việc xây dựng nền tảng tri thức bền vững và nâng cao dân trí.

35/52 nhà xuất bản (67,3%) đã được cấp phép hoạt động xuất bản điện tử, thể hiện ngành đang nỗ lực chuyển đổi số. Dù vậy, TS. Trần Chí Đạt, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Khoa học - Công nghệ - Truyền thông cho rằng, nhiều nhà xuất bản vẫn ở giai đoạn thử nghiệm, phụ thuộc vào đối tác công nghệ, chưa hình thành được mô hình sản xuất và phân phối nội dung số ổn định. Hệ thống dữ liệu phân tán, thiếu liên thông, chưa có chuẩn chung, gây khó khăn cho việc kết nối và khai thác hiệu quả.

Thị trường xuất bản điện tử chưa tương xứng với tiềm năng. Tỷ lệ người đọc sẵn sàng chi trả cho nội dung số còn thấp, mô hình kinh doanh thiếu bền vững. Sách lậu, sách giả, sao chép và phát tán trái phép trên môi trường mạng diễn biến phức tạp, gây thiệt hại cho các nhà xuất bản, tác giả, cản trở việc đầu tư phát triển nội dung chất lượng cao.

TS. Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch HĐQT Công ty Sách Thái Hà, nhận xét, so với một số quốc gia trong khu vực, thị trường Việt Nam còn nhỏ về quy mô và chưa có cơ chế đủ mạnh để bảo vệ, khuyến khích xuất bản phẩm giá trị dài hạn. Văn hóa đọc trong xã hội tuy có chuyển biến nhưng chưa thực sự bền vững. Đây là yếu tố có tính nền tảng, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển lâu dài của ngành xuất bản.

Bước chuyển chiến lược trong tư duy phát triển xuất bản

Trong bối cảnh đó, Chỉ thị số 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới ban hành ngày 17/3/2026 được đánh giá là cơ hội quan trọng, tạo động lực để ngành phát triển mạnh mẽ thời gian tới.

Chỉ thị số 04-CT/TW khẳng định, xuất bản là một lĩnh vực hoạt động tư tưởng sắc bén của Đảng, Nhà nước và Nhân dân; đáp ứng tốt nhu cầu đọc, học, giải trí và hưởng thụ văn hóa, tinh thần của Nhân dân, trở thành ngành kinh tế - công nghệ phát triển, giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị. Xuất bản là công cụ chủ đạo trong giáo dục, đào tạo; là một bộ phận quan trọng của ngành công nghiệp văn hóa, góp phần lan tỏa văn hóa, hình thành chuỗi giá trị nội dung số, tài sản số, gia tăng hiệu quả kinh tế và đóng góp vào thành tựu chung của nền kinh tế quốc dân cũng như khả năng cạnh tranh quốc gia.

Chỉ thị xác định mục tiêu đến năm 2030, xây dựng hệ thống xuất bản tinh gọn, mạnh, chất lượng, hiện đại hóa; đầu tư, xây dựng và hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia, đa nền tảng, đa sản phẩm. Đến năm 2045, Việt Nam có hệ thống xuất bản, truyền thông phát triển mạnh, đa dạng, hiện đại, đáp ứng tốt nhu cầu đọc, học, giải trí và hưởng thụ văn hóa tinh thần của Nhân dân trong kỷ nguyên mới...

Để thực hiện hóa các mục tiêu trên, Chỉ thị đã đề ra 9 nhiệm vụ và giải pháp. Trong đó, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của nhà nước; xây dựng, hoàn thiện quy định của Đảng và pháp luật về xuất bản; tháo gỡ các điểm nghẽn, khơi thông mọi nguồn lực, có cơ chế, chính sách ưu đãi vượt trội thúc đẩy ngành xuất bản phát triển ngang tầm khu vực và thế giới. Xây dựng chiến lược phát triển xuất bản, định vị sản phẩm của xuất bản gắn với công nghiệp văn hóa, phát triển ngành xuất bản chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại...

Bên cạnh đó là các giải pháp xây dựng hạ tầng kỹ thuật số, nền tảng dữ liệu xuất bản số dùng chung toàn ngành; nuôi dưỡng và phát triển văn hóa đọc; thực hiện mô hình hợp tác công tư để lan tỏa giá trị văn hóa quốc gia; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao…

Với 19 năm đam mê phụng sự cho ngành xuất bản và lan tỏa văn hóa đọc, TS. Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch HĐQT Công ty Sách Thái Hà rất vui khi Chỉ thị 04 được ban hành: "Tôi nhìn nhận Chỉ thị 04, sau Nghị quyết 80 như một tín hiệu chính sách rõ ràng, kịp thời và mang tính 'mở đường' cho ngành xuất bản trong giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ".

TS. Nguyễn Mạnh Hùng cho biết, điều ông tâm đắc nhất là Chỉ thị khẳng định vai trò của xuất bản không chỉ là lĩnh vực văn hóa - tư tưởng, mà còn là hoạt động kinh tế. Chỉ thị cho thấy sự quan tâm sâu sắc của Đảng đối với việc nâng cao chất lượng nội dung, bảo vệ bản sắc, đồng thời thích ứng với môi trường số. Ông đặc biệt kỳ vọng vào các cơ chế tháo gỡ từ chính sách thuế, hỗ trợ chuyển đổi số... Nếu được triển khai đồng bộ, Chỉ thị 04 sẽ giúp doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào nội dung chất lượng cao, công nghệ xuất bản số, cũng như mở rộng ra thị trường quốc tế.

"Trong bối cảnh hiện nay, khi thói quen đọc thay đổi, cạnh tranh với các nền tảng số ngày càng lớn, Chỉ thị 04 mang ý nghĩa như một “điểm tựa chiến lược”. Nó định hướng lại giá trị cốt lõi của ngành xuất bản: lấy tri thức, sự tử tế và tính khai sáng làm trung tâm, thay vì chạy theo số lượng hay xu hướng ngắn hạn" - TS. Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh.

“Những người làm xuất bản kỳ vọng rằng, từ Chỉ thị 04, sẽ hình thành một hệ sinh thái lành mạnh hơn: tác giả được tôn trọng, bản quyền được bảo vệ, doanh nghiệp được khuyến khích sáng tạo, và bạn đọc được phục vụ tốt hơn. Nếu làm được điều đó, ngành xuất bản Việt Nam hoàn toàn có thể bước sang một giai đoạn phát triển mới - bền vững, hiện đại và giàu bản sắc.

TS. Nguyễn Mạnh Hùng