QUÂN VƯƠNG, NGÔN SỨ, HUẤN LUYỆN VIÊN, DOANH NHÂN - KHI NÀO NHÀ LÃNH ĐẠO LÀM NÊN LỊCH SỬ (BÌA MỀM)

Cuốn sách mở đầu bằng một tình huống giả định bắt nguồn từ vụ thoát chết của Adolf Hitler năm 1930. Nếu Hitler chết trước khi lên nắm quyền, điều gì sẽ xảy ra sau đó? Từ câu hỏi ấy, Diamond giới thiệu một trong những công cụ tư duy xuyên suốt cuốn sách – “Phép thử Hamlet”: nếu một cá nhân không tồn tại, liệu có một người khác cùng thời có thể làm được điều tương tự? Cũng như nếu không có Shakespeare thì không ai khác có thể viết nên chính Hamlet, phép thử này giúp tác giả xem xét đâu là những dấu ấn thực sự khó thay thế của một cá nhân.

Nhưng những câu chuyện tiểu sử, theo Diamond, chưa đủ để xác định mức độ ảnh hưởng của lãnh đạo. Bên cạnh “Phép thử Hamlet”, ông sử dụng “thí nghiệm tự nhiên” và các phương pháp thống kê, dựa trên những biến cố như cái chết đột ngột, ám sát hay vấn đề sức khỏe của người đứng đầu để đo lường tác động của họ bằng dữ liệu, thay vì chỉ dựa trên những đánh giá chủ quan.

Ở phần đầu về các nhà lãnh đạo chính trị, Diamond bắt đầu với Seretse Khama, Tổng thống lập quốc của Botswana. Trong một quốc gia nghèo, không giáp biển và bị bao quanh bởi các chính quyền phân biệt chủng tộc, Khama đã sử dụng vị thế đặc biệt của mình để quốc hữu hóa mỏ kim cương, giữ lại các chuyên gia nước ngoài và duy trì hòa bình, góp phần đưa Botswana trở thành một quốc gia thịnh vượng. Với Diamond, xuất thân và vị thế độc nhất của Khama khiến ông trở thành một trường hợp vượt qua “Phép thử Hamlet”.

Một trường hợp khác là Rachel Carson, tác giả của Mùa xuân im lặng. Dù không phải một chính trị gia, bà đã góp phần làm thay đổi chính sách môi trường của Mỹ. Sự kết hợp giữa năng lực khoa học và một văn phong giàu sức lay động giúp Carson tạo ra ảnh hưởng mà Diamond cho rằng khó có người cùng thời nào có thể thay thế.

Từ những trường hợp cá nhân, Diamond mở rộng phân tích sang 22 nhà lãnh đạo chính trị hiện đại, trong đó có Hitler, Truman và Churchill. Ông đồng thời chỉ ra giới hạn của việc chỉ nhìn vào tiểu sử: năng lực của một số nhân vật không hề bộc lộ rõ trước khi họ nắm quyền, trong khi việc họ rời khỏi quyền lực nhiều khi lại đến từ những biến cố ngoài dự kiến như bị sa thải, ám sát hay qua đời.

Từ đây, cuốn sách chuyển sang “thí nghiệm tự nhiên”. Qua các nghiên cứu kinh tế học và dữ liệu về những trường hợp lãnh đạo đột ngột qua đời hoặc bị ám sát, Diamond cho thấy ảnh hưởng của người đứng đầu không giống nhau trong mọi hệ thống. Cái chết của lãnh đạo độc tài có thể làm thay đổi tăng trưởng kinh tế của một quốc gia mạnh hơn cái chết của lãnh đạo dân chủ, bởi họ có mức “quyền tùy nghi” – không gian tự do để hành động – lớn hơn.

Trong phần về lãnh đạo doanh nghiệp, Diamond tiếp tục kiểm nghiệm câu hỏi về khả năng thay thế của cá nhân. Ông đặt trường hợp vợ chồng Resnick – những người tạo dựng ngành nước ép lựu từ con số 0 – bên cạnh Jeff Bezos, Bill Gates và Steve Jobs. Theo “Phép thử Hamlet”, vợ chồng Resnick tạo ra một trường hợp đặc biệt bởi việc phát triển ngành này đòi hỏi mức rủi ro tài chính cá nhân rất lớn. Trong khi đó, dù những tỷ phú công nghệ để lại dấu ấn rõ rệt lên Amazon hay Apple, những xu hướng lớn như thương mại điện tử hay máy tính cá nhân vẫn có khả năng xuất hiện ngay cả khi thiếu họ.

Các dữ liệu từ Đan Mạch tiếp tục cho thấy ảnh hưởng của CEO có thể được đo lường. Khi CEO qua đời hoặc gặp biến cố lớn trong gia đình, lợi nhuận của doanh nghiệp giảm trung bình khoảng 13%. Tuy nhiên, tác động này thay đổi tùy ngành: những lĩnh vực như nước hoa hay công nghệ dành cho người lãnh đạo nhiều “quyền tùy nghi” để tạo ra khác biệt hơn những ngành chịu ràng buộc lớn bởi công nghệ và pháp luật như điện nước hay lò cao.

Ở lĩnh vực thể thao, Jared Diamond phân tích trường hợp John Wooden, huấn luyện viên bóng rổ huyền thoại của UCLA. Thành công của Wooden không chỉ đến từ chiến thuật hay những cầu thủ giỏi, mà còn gắn với “Kim tự tháp Thành công”, sự chú ý đến từng chi tiết và kỷ luật khắt khe. Ông trở thành một ví dụ cho khả năng một cá nhân lãnh đạo thực sự tạo ra khác biệt.

Tuy nhiên, các phân tích thống kê lại cho thấy không nên tuyệt đối hóa vai trò của huấn luyện viên. Việc sa thải một huấn luyện viên sau chuỗi trận thất bại thường không đem lại kết quả tốt hơn, bởi thành tích sau đó có thể cải thiện đơn giản do hiện tượng “hồi quy về trung bình”. Theo những dữ liệu được cuốn sách phân tích, huấn luyện viên chỉ đóng góp khoảng 20–30% vào thành công của đội; phần còn lại đến từ chất lượng cầu thủ, ngân sách, may mắn và các yếu tố khác.

Phần cuối của cuốn sách chuyển sang các nhà lãnh đạo tôn giáo. Qua những trường hợp như Mặc Môn, Shaker và Đền thờ Nhân dân, Diamond cho thấy sự thành công của một tôn giáo không chỉ cần sức cuốn hút của người sáng lập, mà còn phụ thuộc vào năng lực của những người tổ chức, các chính sách đặc thù và trong một số trường hợp là sức mạnh quân sự để bảo vệ hoặc mở rộng giáo phái.

Với Kitô giáo, tác giả xem xét đồng thời vai trò của Chúa Jesus, năng lực tổ chức và tư duy mở rộng của Tông đồ Paul, cùng những yếu tố thực tế như việc chăm sóc người bệnh, đề cao phụ nữ và hôn nhân, và cuối cùng là sự bảo trợ đúng thời điểm của Hoàng đế La Mã Constantine. Một lần nữa, ảnh hưởng của cá nhân chỉ có thể được hiểu đầy đủ khi đặt trong những điều kiện lịch sử cụ thể.

Qua bốn lĩnh vực, Jared Diamond đi đến hai khái niệm cốt lõi để lý giải khi nào nhà lãnh đạo có thể làm nên lịch sử: “quyền tùy nghi” (discretion) và “thời điểm” (timing). Năng lực cá nhân là chưa đủ. Một người chỉ có thể tạo ra tác động lớn khi họ có đủ không gian và quyền tự do để hành động, đồng thời xuất hiện đúng lúc, đúng chỗ để những quyết định ấy có khả năng làm thay đổi kết quả.

Điểm khác biệt của “Quân vương, Ngôn sứ, Huấn luyện viên, Doanh nhân: Khi nào nhà lãnh đạo làm nên lịch sử?” vì thế không nằm ở việc đưa ra một công thức về phẩm chất của nhà lãnh đạo thành công. Bằng cách kết hợp tiểu sử, “Phép thử Hamlet”, “thí nghiệm tự nhiên” và dữ liệu thống kê trên nhiều lĩnh vực, Jared Diamond tìm cách xác định cụ thể hơn đâu là phần tác động thực sự của cá nhân và đâu là giới hạn mà hoàn cảnh đặt ra cho họ.

Cuốn sách dành cho độc giả quan tâm đến lãnh đạo, lịch sử, kinh doanh, thể thao, tôn giáo và khoa học xã hội; đặc biệt là những người muốn nhìn nhận vai trò của nhà lãnh đạo trong mối quan hệ với thể chế, hoàn cảnh và thời điểm lịch sử, thay vì tuyệt đối hóa sức mạnh của cá nhân hay của bối cảnh.

THÔNG TIN TÁC GIẢ

Jared Diamond

(Sinh năm 1937)

Giáo sư Địa lý học tại Đại học California, Los Angeles, Hoa Kỳ. Ông nhận nhiều giải thưởng danh giá, trong đó có Huân chương Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ, Giải thưởng Cosmos của Nhật Bản và Giải thưởng Lewis Thomas do Đại học Rockefeller trao tặng. Năm 1998, ông được trao giải Pulitzer cho thể loại sách phi hư cấu với tác phẩm Súng, vi trùng và thép.

Tác phẩm của Jared Diamond:

Biến động

Loài tinh tinh thứ ba

Quân vương, ngôn sứ, huấn luyện viên, doanh nhân

Súng, vi trùng và thép

Sụp đổ

Tại sao tình dục lại thú vị?

Thế giới cho đến ngày hôm qua

THÔNG TIN DỊCH GIẢ / HIỆU ĐÍNH / MINH HỌA

Sơn Phạm: Dịch giả giàu kinh nghiệm, đã tham gia dịch nhiều đầu sách về kinh tế, chính trị, lịch sử, khoa học. Hiện quản lý công ty sách Times Business Việt Nam.

Vũ Hoàng Linh: TS. Vũ Hoàng Linh có bằng Tiến sĩ về Kinh tế Ứng dụng của Đại học Minnesota, Hoa Kỳ, bằng Thạc sĩ Lý thuyết Kinh tế tại Trường Kinh tế Toulouse, Pháp và bằng Thạc sĩ Kinh tế Phát triển của Chương trình Thạc sĩ Việt Nam - Hà Lan tại Đại học Kinh tế - ĐHQGHN. Hiện anh đang giảng dạy tại ĐHQGHN.

TRÍCH ĐOẠN/ CÂU QUOTE HAY

“Ngày 13 tháng 3 năm 1930, khi chiếc xe con có tài xế riêng chở Adolf Hitler đi vào một ngã tư, một xe tải rơ-moóc khổng lồ bất ngờ lao tới và đâm trực diện vào sườn phải của chiếc xe con. Đó cũng chính là phía Hitler đang ngồi, ở ghế phụ phía trước. Chiếc xe tải đâm vào chiếc xe con, đẩy xe này băng qua ngã tư, và chỉ dừng lại ngay trước khoảnh khắc nó có thể cán lên, nghiền nát cả xe và những người bên trong. Tất cả đều sống sót, dù Hitler và hai hành khách khác bị bầm tím. Hitler kêu lên: “Mọi người còn sống cả chứ?” Ba năm sau, ông ta trở thành thủ tướng Đức, rồi châm ngòi Thế chiến II và Holocaust, khiến hàng chục triệu người thiệt mạng.

Nếu chiếc xe tải ấy nghiền nát chiếc xe con và giết chết Hitler, liệu những cái chết sau này [trong Thế chiến II] có xảy ra không?”

“Cuốn sách này KHÔNG phải là một cuốn sách khác bàn về việc LÀM THẾ NÀO để trở thành một nhà lãnh đạo hiệu quả. Đã có vô số sách đề xuất câu trả lời cho câu hỏi ấy. Trường kinh doanh nào cũng tuyên bố rằng mình dạy các câu trả lời đó cho những sinh viên đầy tham vọng. Dĩ nhiên, câu hỏi ấy vẫn xuất hiện như một vấn đề phụ trong cuốn sách này. Sau khi xác định một tình huống mà một nhà lãnh đạo có thể tạo ra khác biệt, tôi sẽ bàn tiếp vì sao người tận dụng được cơ hội ấy lại là người X chứ không phải người Y.”

“Các phương pháp xử lý câu hỏi về lãnh đạo có thể chia thành hai nhóm lớn: tiểu sử và thí nghiệm tự nhiên. Phương pháp truyền thống, và cho đến gần đây vẫn là phương pháp được dùng rộng rãi nhất, là viết tiểu sử của một người được xem là nhà lãnh đạo; mô tả những phẩm chất khác thường của người đó; lập luận rằng chính những phẩm chất ấy đã khiến lịch sử diễn ra như nó đã diễn ra; rồi khẳng định rằng không có người đương thời nào có thể đạt kết quả tương tự. Nhưng phương pháp tiểu sử này vấp phải khó khăn trong việc tìm cách xác định tất cả những người khác từng là phương án thay thế thực tế cho nhà lãnh đạo đã xuất hiện và kiểm tra xem những nhà lãnh đạo thay thế ấy có thể đạt được điều gì.”

“Nhưng một số nhà lãnh đạo khác hiểu rằng việc chọn đúng thời điểm hành động có thể mang ý nghĩa quyết định đến mức nào. Họ không hành động cho đến khi nhận ra khoảnh khắc của mình đã đến, rồi lập tức nắm lấy cơ hội.”

Nhiều cuốn tiểu sử trong số đó đọc rất cuốn hút. Chúng không chỉ nhắm đến việc kể một câu chuyện hấp dẫn, mà đến cả việc đưa ra cùng một kết luận về nhân vật chính: Một nhà lãnh đạo chính trị cá nhân thật sự có thể tạo ra khác biệt, dù tốt hơn hay xấu hơn. Để bảo vệ luận điểm ấy, các nhà viết tiểu sử mô tả thành tựu và những phẩm chất khác thường của nhân vật chính. Rồi họ khẳng định rằng chính những phẩm chất ấy đã giúp nhân vật thay đổi dòng chảy của lịch sử, bởi theo giả định, không có người nào khác ở cùng nơi, cùng thời điểm, vừa có những phẩm chất khác thường ấy, vừa có những cơ hội ấy.

Nhưng phương pháp tiểu sử có một điểm yếu căn bản. Trong một quốc gia có hàng triệu công dân, làm sao biết chắc rằng không công dân nào khác, ngoài nhân vật chính của cuốn tiểu sử, có thể đạt được những kết quả tương tự? Hoặc làm sao biết chắc rằng các kết quả ấy thật sự là do nhà lãnh đạo tạo ra chứ không phải chỉ do may mắn?”

“Một bài học sơ bộ là tầm quan trọng của các nhà lãnh đạo sáng lập quốc gia, những người nêu gương và thiết lập các thể chế mà đất nước về sau có nhiều khả năng đi theo. Một số nhà lãnh đạo sáng lập nêu gương tốt và thiết lập những thể chế giúp đất nước họ thịnh vượng. Nhiều nhà lãnh đạo sáng lập khác nêu gương xấu, được những người kế nhiệm noi theo, và trở thành lời nguyền đối với đất nước của họ.

Một bài học khác là tầm quan trọng của một nhà lãnh đạo xuất chúng, trong những trường hợp có rất ít, hoặc không có nhà lãnh đạo khả dĩ nào khác, có thể đạt kết quả tương tự. […] Một bài học nữa là tầm quan trọng của nhà lãnh đạo trong những hoàn cảnh có các lựa chọn phải đưa ra giữa vài phương án tương đối cân bằng, và những nhà lãnh đạo khác có thể đã chọn khác.”

“… điều đáng kinh ngạc là cuộc đời Hitler trước tuổi 30 không hề hé lộ những phẩm chất sau này của ông ta với tư cách nhà lãnh đạo nước Đức. Cuộc đời Harry Truman trước tuổi 50 không hề cho thấy năng lực của ông với tư cách tổng thống Mỹ. Không ai, kể cả những người thân cận nhất với họ, từng tiên liệu rằng Hitler thời trẻ hay Truman thời trẻ sẽ trở thành Hitler trưởng thành hoặc Truman trưởng thành. Vậy thì làm sao chúng ta có thể khẳng định rằng không ai khác có thể đã trở thành Hitler trưởng thành hoặc Truman trưởng thành? Bất chấp những lý do mà tôi thấy có sức thuyết phục rằng Seretse Khama và Rachel Carson có năng lực độc nhất cho sự nghiệp của họ, làm sao chúng ta có thể khẳng định rằng không ai khác có thể đạt được các thành công của họ?”

“Nếu chúng tôi, những nhà khoa học xã hội, là những người toàn năng thì có thể nhanh chóng giải quyết những câu hỏi này bằng cách áp dụng phương pháp nghiêm ngặt mà các nhà hóa học, vật lý học và sinh học phân tử thường dùng trong phòng thí nghiệm: thí nghiệm thao tác có đối chứng. Nghĩa là thiết lập hai hoặc nhiều hệ thống, chẳng hạn các ống nghiệm chứa dung dịch, trong đó thành phần được người làm thí nghiệm kiểm soát và được thiết kế sao cho ban đầu giống hệt nhau. Người làm thí nghiệm tác động vào một trong các ống ấy, gọi là ống thí nghiệm, để nó khác đi ở đúng một phương diện, chẳng hạn thêm một enzyme, trong khi giữ ống còn lại không đổi, gọi là ống đối chứng (xem Hình 10). Sau đó, người làm thí nghiệm đo lại thành phần của cả hai ống. Nếu một kết quả nào đó, chẳng hạn nồng độ của một hóa chất, khác nhau giữa ống thí nghiệm và ống đối chứng, người làm thí nghiệm có lý do để quy sự khác biệt ấy cho đúng một điểm mà người này đã thay đổi giữa hai ống, chẳng hạn như enzyme được thêm vào. Trên thực tế, bằng chứng còn mạnh hơn nữa nếu thí nghiệm được lặp lại nhiều lần, với nhiều ống có thêm enzyme và nhiều ống không thêm enzyme.”

“Trước khi có hiểu biết hiện đại của chúng ta về các tác động xấu của giao phối cận huyết, các vị quân chủ châu Âu kết hôn với bất kỳ họ hàng nào miễn không phải là anh chị em ruột hoặc cha mẹ. Tuy Giáo hội Công giáo, nhưng không phải các Giáo hội Tin Lành, trên danh nghĩa không khuyến khích hôn nhân giữa anh em họ đời thứ nhất, nhưng quy tắc đó không được áp dụng với các cuộc hôn nhân của các vị quân chủ theo Công giáo. Trên thực tế, thay vì tránh kết hôn với họ hàng, các vị quân chủ châu Âu lại ưa chuộng những cuộc hôn nhân như vậy, vì họ nghĩ rằng hôn nhân trong nội bộ các vương triều sẽ củng cố những phẩm chất quý tộc được cho là có ở các gia đình hoàng gia, cũng như giữ được quyền lực và lãnh thổ trong tay của một dòng tộc. Tệ hơn nữa, tác động có hại của cận huyết đối với IQ của hoàng gia không chỉ do tác động trực tiếp từ việc cha mẹ của một đứa trẻ có quan hệ họ hàng, mà còn do tác động “ẩn” từ việc cha mẹ đã thừa hưởng thêm sự tương đồng di truyền từ các mối quan hệ giữa chính cha mẹ, ông bà và cụ kỵ của họ trong nhiều thế hệ trước.”

“Cuối cùng, hãy đặt ra phép thử Hamlet mà tôi đã thiết lập trong Lời mở đầu. Như bạn còn nhớ, chúng ta có thể khẳng định chắc chắn rằng không nhà viết kịch thời Elizabeth nào ngoài Shakespeare có thể viết một vở kịch ngang tầm với Hamlet, bởi chúng ta biết các nhà viết kịch khác khi đó là ai, nhiều vở kịch của họ còn được lưu giữ và ngay cả các vở hay nhất của những nhà viết kịch xuất sắc nhất trong số họ cũng không thể tiệm cận Hamlet. Có nhà lãnh đạo chính trị hiện đại nào vượt qua phép thử Shakespeare ấy không?”

“Các nhà khoa học xã hội không thể quay ngược thời gian, khiến Bill Gates và Jeff Bezos gặp bất kỳ biến cố nào như vậy. Nhưng họ có thể dựa vào thực tế rằng hàng nghìn CEO qua đời, mắc bệnh, bị phân tâm hoặc chuyển việc, trong khi hàng nghìn CEO khác không trải qua các biến cố ấy, vẫn tiếp tục giữ vững vị trí CEO của công ty mình mà không bị xao nhãng.”

“… có nhiều yếu tố, cả cá nhân lẫn phi cá nhân, cùng góp phần tạo nên thành công trong thể thao. Phương pháp tiểu sử mang tính kể chuyện này có sức hấp dẫn vì làm sống động thêm cho đóng góp của một huấn luyện viên vĩ đại như John Wooden. Nhưng đó không phải phương pháp thuyết phục để tách bạch tác động của hàng nghìn huấn luyện viên bình thường khỏi những nhân tố khác. Vì mục đích đó, trong chương tiếp theo, chúng ta sẽ chuyển sang các thí nghiệm tự nhiên, như từng làm với chính trị và kinh doanh.”

“Mặc dù thua trận là lý do chính để sa thải một huấn luyện viên, vẫn còn một câu hỏi là phải chịu đựng những huấn luyện viên có thành tích kém trong bao lâu, và khi nào nên sa thải họ. Trung bình, xác suất một huấn luyện viên bị sa thải là một hàm của việc huấn luyện viên ấy giữ công việc của mình trong bao lâu. Với cùng một thành tích thắng thua, xác suất sa thải ban đầu thấp, rồi đạt đỉnh sau một năm hoặc vài năm, rồi lại giảm. Lý do là có một giai đoạn trăng mật ban đầu, khi các trận thua được tha thứ. Người ta hiểu rằng một huấn luyện viên cần thời gian để làm quen với một đội mới, và các cầu thủ cũng cần thời gian để làm quen với một huấn luyện viên mới. Khi giai đoạn ấy kết thúc, xác suất sa thải tăng lên. Nhưng nếu một huấn luyện viên sống sót qua giai đoạn cuối của kỳ trăng mật ấy bằng cách rốt cuộc đạt được thành tích thỏa đáng, xác suất sa thải sẽ giảm khi nhiệm kỳ của huấn luyện viên kéo dài hơn. Tóm lại, một mùa thua có thể được tha thứ ở một huấn luyện viên mới bắt đầu, hoặc ở một huấn luyện viên đã phục vụ lâu năm, nhưng không phải vào khoảng cuối giai đoạn trăng mật, trước khi huấn luyện viên ấy tạo ra nhiều mùa thắng trong một nhiệm kỳ dài.”

“Một buổi sáng, sau chuyến đi bộ thường ngày quan sát chim, tôi trở về và thấy tất cả dân làng (đàn ông, phụ nữ, trẻ em và trẻ sơ sinh) tụ tập quanh khoảng đất trống ở chính giữa làng, người đứng người ngồi trên đất. Phần lớn họ nói nhỏ hoặc im lặng. Lần lượt, một người đàn ông nào đó bắt đầu nói trong khoảng một phút bằng thứ tiếng địa phương tôi không thể hiểu. Người đó đứng hoặc ngồi tại chỗ và nói lớn để mọi người đều nghe thấy. Sau khi người đó dừng lời, một người khác lại bắt đầu nói lớn.

Mỗi người dường như nói với cả nhóm, không phải với người nói trước hay với người cụ thể. Không có “người điều phối thảo luận” gọi ai phát biểu. Thay vào đó, dường như bất kỳ ai cũng được nói nếu muốn nói. Khi tôi hỏi một dân làng (bằng loại ngôn ngữ cầu nối Tok Pisin) xem họ bàn luận chuyện gì, anh ta trả lời rằng chủ đề là các vấn đề với một làng cách đó vài kilomet. Đó là tất cả những gì tôi biết về nội dung cuộc thảo luận ấy. Điều để lại ấn tượng không thể phai trong tôi là hình thức không có lãnh đạo.”

“… Trước kỷ nguyên máy tính hiện đại, các tập dữ liệu và phương tiện phân tích này chưa tồn tại, nhưng ngày nay, mỗi tuần, phần lớn các bài báo đăng trên hai tạp chí khoa học hàng đầu – Nature và Science đều liên quan đến phân tích các tập dữ liệu khổng lồ. Ngoài lịch sử khoa học, các tập dữ liệu tương tự có thể được xây dựng trong ba lĩnh vực được đề xuất trong chương này: lịch sử quân sự, phong trào phản kháng, nghệ thuật-âm nhạc.

Vì vậy, thời điểm đã chín muồi. Tôi kỳ vọng các phương pháp mới đã soi sáng kinh tế học và bốn lĩnh vực được bàn luận trong cuốn sách sẽ mở ra một tương lai rộng mở đầy hứa hẹn.”