Từ khi thành đạo cho đến lúc nhập Niết bàn, không có một lời dạy hay một giáo lý nào của Đức Phật được ghi thành văn tự. Sau khi Đức Phật nhập diệt, hai lần đầu tiên chư Tăng kết tập theo thể thức hội tụng chứ chưa dùng cách ghi chép. Mãi cho đến lần kết tập thứ ba và thứ tư, ngoài cách hội tụng còn được ghi chép lại bằng văn tự. Tăng già phía bắc ghi chép bằng chữ Phạn (Sanskrit). Tăng già phía nam ghi chép bằng chữ Pali.
Kinh tạng được chuyển ngữ, xuất xứ từ ngôn ngữ Pali thì gọi là Kinh tạng Nikaya (Nam truyền) và kinh được dịch từ tiếng Hán (gốc từ Phạn ngữ) thì gọi là Kinh A-hàm (Bắc truyền). Cho nên, chúng ta có bản Kinh Pháp Cú thông dụng được viết bằng tiếng Pali, nhưng cũng có bản Pháp Cú trong bộ A-hàm (Agama) viết bằng tiếng Phạn, sau được dịch sang tiếng Hán là vì vậy.
Theo tiếng Pali thì kinh Pháp Cú là Dhammapada gồm hai từ ghép lại với nhau: Dhamma (Dharma trong tiếng Phạn) là pháp, pada là câu, nên ghép lại thành Pháp Cú. Chữ Dhamma - pháp trong tiếng Pali có nhiều nghĩa, có khi pháp cũng được hiểu theo nghĩa là mọi thứ trên đời. Nhưng chữ Dhamma ở đây nghĩa là lời Phật dạy. Ngoài cách hiểu này, chúng ta còn có thể dịch từ Dhammapada theo một cách khác. Chữ pada còn có nghĩa là bước chân đi, Dhamma là chân lý, nên Dhammapada còn có thể dịch là từng bước chân đi về lẽ phải. Ý nghĩa thứ hai này nghe rất hay, rất dễ thương và có tính hình tượng hơn. Như vậy, chúng ta có thể hiểu từ Dhammapada (kinh Pháp Cú) theo hai nghĩa, nghĩa đơn giản nhất là lời Phật dạy và nghĩa thứ hai là từng bước chân đi về chân lý. Trong Đại tạng kinh điển của Phật giáo, nhất là trong kinh Nguyên Thủy, chúng ta sẽ bắt gặp rất nhiều bài kinh dài ngắn khác nhau. Có những bài kinh rất dài, nghĩa lý khó hiểu, đòi hỏi người đọc phải có hiểu biết vững chắc về đạo lý và văn phạm tiếng Pali, tiếng Hán hoặc phải có người giải thích thì mới hiểu đúng nghĩa được. Vì lẽ đó nên người có trí tuệ thì thích thú, đam mê, nhưng người chưa đủ trí tuệ thì rất ngại tìm hiểu. Và đa phần mọi người không đủ khả năng, không đủ kiên nhẫn để nghiên cứu toàn bộ nghĩa lý trong kinh điển đạo Phật. Nhưng riêng với kinh Pháp Cú thì có điểm lạ là ai đọc qua cũng hiểu. Bởi kinh Pháp Cú là những bài thi kệ chừng 4 - 6 câu, mỗi đoạn nói lên một đạo lý nào đó rất cô đọng, lời lẽ trong các bài kệ đơn sơ, gần gũi, chứa đựng một nội dung rất phong phú và sâu xa. Đức Phật thường dùng những hình ảnh giản dị, những Ví dụ lấy từ đời sống hằng ngày, dẫn tới một cảm nhận trực tiếp bằng trực giác, chẳng hạn như “bánh xe theo chân bò, tảng đá gió không lay chuyển, lũ lụt cuốn làng ngủ, lửa cháy khắp nơi, nước trượt trên lá sen...”. Đồng thời lại được gắn với một tích truyện thú vị nên bộ kinh Pháp Cú được truyền bá rất rộng rãi trên thế giới và dường như ai cũng thích.
Những bài kệ trong kinh Pháp Cú luôn được gắn với một sự kiện xảy ra thời Đức Phật, liên quan đến sinh hoạt, sự tu tập hay giáo hóa của Đức Phật và chư Tăng. Nhân sự kiện đó Đức Phật mới kể một truyện tích vào kiếp xưa để giải thích rõ về nhân quả cho mọi người cùng hiểu, rồi Phật mới rút lại thành vài câu ngắn gọn, súc tích để người nghe ấn tượng và dễ ghi nhớ hơn. Vì thế, khi học Pháp Cú, chúng ta sẽ hiểu nhiều hơn về bối cảnh xã hội, tổ chức Tăng đoàn thời Đức Phật cũng như cuộc đời giáo hóa đầy vinh quang nhưng cũng không ít chướng ngại của Người. Mỗi bài kệ Pháp Cú vẽ nên một bức tranh sống động về Đức Phật và Tăng đoàn, để nhìn vào đó chúng ta có thể dễ dàng hình dung về cuộc đời và những công hạnh vĩ đại của Phật và các vị Thánh đệ tử phi thường. Khi được truyền qua Việt Nam, kinh Pháp Cú được dịch bởi nhiều tác giả, có dịch giả còn chuyển thành thơ lục bát, có vần điệu, nghe rất hay. Riêng bản dịch của Hòa thượng Thích Minh Châu được dịch sát với ngôn ngữ Pali chứ không trau chuốt, uốn nắn thành bài thơ nên ta có thể thấy tính thi kệ không cao. Trong quá trình giảng dạy, vì muốn dùng nghĩa sát với nguyên mẫu nên chúng tôi sử dụng bản dịch của Hòa thượng Minh Châu nhưng có sửa lại đôi chút cho phù hợp với tâm tình, ngôn ngữ,... của con người thời đại ngày nay. Tuy nhiên, độc giả có thể tham khảo thêm nhiều bản dịch của các tác giả khác cũng rất thú vị. Theo kinh Nguyên Thủy thì bộ Pháp Cú bao gồm 423 bài, nhưng thực ra có những bài giống nhau. Ví dụ hai bài Pháp Cú đặt cạnh nhau, lời lẽ gần giống, có ý nghĩa ngược nhau thì chúng ta chỉ xem như một bài. Vì vậy, nói là 423 bài Pháp Cú nhưng nếu rút lại chỉ còn chừng hơn một trăm bài. Và để giảng hết hơn một trăm bài Pháp Cú này, chúng tôi đã phải mất đúng 10 năm (từ tháng 12 năm 2004 đến tháng 1 năm 2015) qua 88 bài pháp thoại.
Khi quyết định giảng về bộ Pháp Cú này, chúng tôi cũng có chút đắn đo vì thấy kinh Pháp Cú dường như quá gần gũi, dễ hiểu với tất cả mọi người. Có lẽ cũng vì lý do này nên rất ít người giảng về Pháp Cú. Tuy nhiên, trong quá trình tu hành và đi giảng dạy nhiều nơi, chúng tôi cũng nhận thấy rằng đa phần người đọc Pháp Cú chỉ hiểu được nội dung cơ bản liên quan đến truyện tích chứ chưa thấu suốt những ý nghĩa sâu xa hơn được gởi gắm trong mỗi bài kệ. Vì tùy theo trí tuệ của người đọc và mức độ triển khai, phân tích của người giảng mà sức hiểu của chúng ta cũng sẽ sâu cạn khác nhau.
Vì thế, chúng tôi đã quyết định làm một việc giống như thừa thãi là giảng lại toàn bộ kinh Pháp Cú. Nhưng thay vì kể lại chi tiết từng câu chuyện, chúng tôi sẽ rút ngắn, cô đọng lại nội dung truyện tích để đi sâu vào phân tích ý nghĩa đạo lý trong từng bài kệ. Qua đó, liên hệ với đời sống xã hội ngày hôm nay để quý độc giả có thể rút ra cho mình những bài học sâu sắc trong việc tu tập, ứng xử với con người và trách nhiệm với xã hội. Hy vọng, bộ sách Những điều thú vị từ truyện tích Pháp Cú sẽ đem đến cho quý độc giả những bài học đạo lý sâu sắc, ý vị cũng như những giây phút thư giãn nhẹ nhàng, bổ ích trong cuộc sống đầy bộn bề, lo toan này.
Bộ sách Những điều thú vị từ truyện tích Pháp Cú là tập hợp nội dung của hơn tám mươi bài giảng của chúng tôi tại chùa Từ Tân, Thành phố Hồ Chí Minh trong thời gian rất dài. Vì vậy, trước hết chúng tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc đến Hòa thượng Thích Viên Giác, trụ trì chùa Từ Tân. Đối với cá nhân chúng tôi, Hòa thượng không chỉ là một vị tôn túc khả kính trong đạo mà còn là người sư huynh thân thiết, gắn bó suốt bao năm qua. Nếu không có sự cho phép, giúp đỡ tận tình của Hòa thượng thì rất nhiều bài giảng, nhiều bộ sách có giá trị đã không thể đến được với quý đạo hữu, Phật tử gần xa. Tấm lòng và đạo hạnh cao cả của Hòa thượng luôn là tấm gương sáng cho chúng ta noi theo.
Chúng tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới những người đã giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất để bộ sách được hoàn thành và đến với độc giả. Đặc biệt là nhà xuất bản và các cộng tác viên – những người đã làm việc miệt mài để từng cuốn sách được ra đời trong thời gian sớm nhất.
Mong rằng quý Phật tử sẽ tìm được cho mình nhiều bài học giá trị, hữu ích cho đời sống cũng như sự tu hành qua những bài đạo lý trong đây. Nguyện hồi hướng công đức này đến khắp chúng sinh cùng tinh tấn tu hành hướng về Vô ngã, Giải thoát, Giác ngộ.
Nhà Xuất Bản Công Thương
