Lối đi nào nhằm nâng cao chất lượng biên tập?

Trước sự cần thiết của việc nâng cao chất lượng quy trình thẩm định, biên tập cuốn sách, lãnh đạo các nhà xuất bản (NXB), Hội Xuất bản Việt Nam cho rằng cần quan tâm tới công tác thẩm định, biên tập, đào tạo người làm nghề.

Khâu quan trọng khi tiếp nhận bản thảo

Trong đó, công tác thẩm định - biên tập liên quan tới xây dựng hệ thống biên tập, phân cấp các mức độ nội dung. Công tác đào tạo liên quan tới việc tự học của biên tập viên (BTV), đào tạo trực tiếp trong nội bộ NXB, đào tạo từ cơ sở giáo dục, cơ quan quản lý, tổ chức xã hội - nghề nghiệp.

Thách thức lớn nhất của BTV là thực hiện “nhiệm vụ kép”: tỉnh táo phát hiện các quan điểm sai; đồng thời có bản lĩnh để khuyến khích những bản thảo có tìm tòi mới, có thái độ xây dựng.

Ông Lê Huy Hòa - nguyên Giám đốc, Tổng biên tập NXB Lao Động, bà Phạm Thị Thinh - Phó giám đốc, Phó tổng biên tập NXB Chính trị quốc gia Sự thật, bà Vũ Thị Quỳnh Liên - Tổng biên tập NXB Kim Đồng đều cho rằng khâu thẩm định là khâu quan trọng, đóng vai trò “sàng lọc” chất lượng bản thảo.

Theo ý kiến tổng hợp từ các chuyên gia, khi tiếp nhận bản thảo, có thể chia bản thảo theo các cấp độ.

Một là, những bản thảo có tính hệ thống trình bày các nội dung vi phạm Luật Xuất bản, cần loại bỏ bản thảo.

Hai là, các bản thảo nằm ở “vùng xám” - tức có cả ý tưởng tốt, triển vọng, có những giá trị nhất định, song bộc lộ một số nhận định, ý kiến chưa đúng, có cách diễn đạt không tốt. Với các bản thảo này, BTV cần trân trọng cái đúng, thẳng thắn phản biện cái sai để điều chỉnh bản thảo.

Đây là vùng bản thảo khó nhất, cần trình độ của BTV. Ông Lê Huy Hòa nhận định BTV làm việc kỹ càng cùng tác giả để thuyết phục tác giả điều chỉnh cái sai, bảo vệ cái hay.

Các xuất bản phẩm thể hiện quan điểm của tác giả về chính trị, triết học, văn hóa, tôn giáo, dân tộc, lịch sử, nghiên cứu sáng tác văn học, nghệ thuật, sách về quan hệ đối ngoại, sách dịch cần có sự cẩn trọng trong khâu biên tập.

Ba là, các bản thảo dịch có một số quan điểm không phù hợp từ tác giả nước ngoài, công tác biên tập cần có sự chọn lọc, chú thích rõ ràng hoặc lược bỏ.

Biên tập viên cần liên tục học hỏi, trau dồi nghiệp vụ

Từ góc nhìn của đại diện cơ sở giáo dục đào tạo, bà Vũ Thùy Dương - Trưởng khoa Xuất bản, Học viện Báo chí và Tuyên truyền - cho biết để nâng cao chất lượng biên tập, chương trình đào tạo của trường hiện nay tập trung rèn luyện bản lĩnh chính trị, đạo đức và kỹ năng nghề nghiệp, pháp luật xuất bản và bản quyền (bao gồm cả bản quyền nội dung số).

Các nội dung này được phân bổ hợp lý, góp phần hình thành ý thức trách nhiệm xã hội, chuẩn mực nghề nghiệp và bản lĩnh chính trị cho người học.

Cô Vũ Thùy Dương - Trưởng khoa Xuất bản, Học viện Báo chí và Tuyên truyền. Ảnh: NVCC.

Song song hoạt động đào tạo chính khóa, Nhà trường tạo điều kiện, khuyến khích sinh viên vận dụng kiến thức chuyên ngành thông qua các hoạt động câu lạc bộ, vừa nâng cao năng lực chuyên môn, vừa bồi dưỡng bản lĩnh chính trị.

Theo bà Vũ Thùy Dương, đặc biệt trong môi trường xuất bản phát triển nhanh và nhiều thách thức, việc dạy sinh viên kỹ năng tự học là điều quan trọng. Khoa Xuất bản đã có các phương pháp giảng dạy tích cực như đánh giá đồng đẳng (peer review), lớp học đảo ngược nhằm khuyến khích tư duy phản biện và khả năng tự học của sinh viên.

Đồng thời, việc tích hợp công nghệ và các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) vào quá trình học tập cũng giúp biên tập viên tương lai có thêm công cụ để nghiên cứu, rà soát thông tin.

Ông Đỗ Quang Dũng - Phó chủ tịch chuyên trách Hội Xuất bản Việt Nam. Ảnh: Đinh Hà.

Từ góc nhìn của tổ chức xã hội - nghề nghiệp, ông Đỗ Quang Dũng - Phó chủ tịch chuyên trách Hội Xuất bản Việt Nam - nhận định chương trình đào tạo hiện nay mang tính tổng quan hơn trước. Công việc biên tập đi vào chi tiết, trường hợp cụ thể; nên khó đưa hết trách nhiệm đào tạo hoàn toàn cho cơ sở giáo dục.

Bà Vũ Thị Quỳnh Liên - Tổng biên tập NXB Kim Đồng - cũng cho rằng NXB cần chủ động có chương trình đào tạo. Theo đó, NXB thường xuyên tổ chức khóa đào tạo nội bộ về kiến thức pháp luật, chủ trương của Đảng và Nhà nước, cử biên tập viên tham gia lớp bồi dưỡng, tham gia thi Chứng chỉ BTV, tham dự Hội nghị tập huấn của Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).

Ngoài ra, BTV còn cần nâng cao năng lực biên tập trên thang đo với thị trường quốc tế. NXB Kim Đồng tổ chức các lớp đào tạo về AI, đưa BTV đi thực tế tại Hội sách quốc tế như Frankfurt, Bologna để học hỏi kinh nghiệm. BTV còn được đưa đi thực tế tại địa phương để tìm kiếm, kiểm chứng tư liệu, tìm kiếm ý tưởng mới.

Bà Vũ Thị Quỳnh Liên - Tổng biên tập NXB Kim Đồng. Ảnh: Thúy Hạnh.

Cần cơ chế để hội nghề nghiệp tham gia đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ xuất bản

Tổng biên tập NXB Kim Đồng nhận định Hội Xuất bản Việt Nam có thể tổ chức các hội thảo về Luật sở hữu trí tuệ, các khóa đào tạo về ứng dụng công nghệ số trong xuất bản, giúp các đơn vị xuất bản trong nước từng bước chuyên nghiệp hóa hoạt động.

"Hội có thể là trung gian kết nối chuyên gia xuất bản, tác giả, họa sĩ nước ngoài đến chia sẻ kinh nghiệm về các quy trình xuất bản tiên tiến cho các đơn vị trong nước”, bà Vũ Thị Quỳnh Liên cho biết.

Phó chủ tịch chuyên trách Hội Xuất bản Việt Nam Đỗ Quang Dũng cho biết Hội mong muốn góp sức đào tạo nhân lực cho ngành từ lâu. “Ban hành và tổ chức thực hiện quy định về đạo đức nghề nghiệp” và “bồi dưỡng đạo đức nghề nghiệp, nghiệp vụ” cũng là hai nhiệm vụ lớn của Hội Xuất bản.

Theo ông Đỗ Quang Dũng, Hội Xuất bản là tổ chức của những người làm nghề giàu kinh nghiệm, có thể tổ chức các khóa đào tạo nghiệp vụ bổ sung. Tuy vậy, cần có quy định, cơ chế rõ ràng trong Luật Xuất bản làm cơ sở để Hội thực hiện công tác này.

Với tính chất nghề nghiệp đặc thù và trước yêu cầu phát triển thành một ngành công nghiệp văn hóa, việc đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ biên tập cần được chú trọng hơn bao giờ hết.

Nhiệm vụ đào tạo yêu cầu sự linh hoạt, nhanh nhạy thị trường; kinh nghiệm chuyên môn sâu sắc. Nhiệm vụ này cần được phối hợp thực hiện giữa các cơ sở giáo dục, cũng như tổ chức nghề nghiệp - xã hội, quy tụ nhiều chuyên gia.