Báo chí giải pháp - Đồng hành kiến tạo

Xu hướng mới của báo chí

Báo chí truyền thống ngày càng chịu sức ép cạnh tranh lớn từ truyền thông xã hội. Tuy nhiên, đời sống báo chí thời gian qua cũng chỉ ra rằng báo chí không nên và không thể cạnh tranh với mạng xã hội về tốc độ đưa tin. Để tồn tại, kiến tạo nguồn thu và giữ chân độc giả, báo chí buộc phải tìm hướng đi mới. Với báo chí Việt Nam, hướng đi đó còn là làm thế nào để cơ quan báo chí tiếp tục khẳng định được dòng thông tin chủ lưu, định hướng, dẫn dắt dư luận và đóng góp được vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ đạo trong bài viết “Báo chí Cách mạng Việt Nam trong thời đại số”, nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2026): "Báo chí phải là nơi nhân dân tìm đến khi cần sự xác nhận đáng tin cậy, không phải nơi chạy theo xu hướng. Xã hội cần nơi tin cậy để hiểu đúng sự thật. Người dân cần biết việc gì đã xảy ra, vì sao xảy ra, tác động đến ai, trách nhiệm thuộc về đâu và giải pháp nào có cơ sở".

Những năm gần đây, báo chí giải pháp hay báo chí xây dựng đang trở thành xu hướng mới của báo chí thế giới. Theo Tổ chức mạng lưới báo chí giải pháp (Solution Journalism Network), nhiều hãng tin, tờ báo lớn đã đi đầu, mở ra các chuyên mục, chương trình với những thông tin tích cực, chú trọng yếu tố giải pháp cho các vấn đề xã hội. Cách tiếp cận này nhằm cung cấp cái nhìn cân bằng hơn bằng cách giới thiệu các sáng kiến, đổi mới và câu chuyện thành công... Qua đó, đem lại kết quả tích cực hơn cho cộng đồng.

Trên một số diễn đàn, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, Tổng Biên tập Báo Nhân dân Lê Quốc Minh từng thẳng thắn nhìn nhận: trong thời gian dài, thông tin tiêu cực dường như đã chiếm lĩnh khắp không gian báo chí. Những bài viết xoay quanh chủ đề thảm kịch đối với con người, thiên tai, và các cuộc xung đột toàn cầu đóng vai trò chủ đạo để kích thích công chúng tìm đến tin tức mỗi ngày.

Mặc dù tin tức tiêu cực có thể đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin, cảnh báo song cũng ảnh hưởng về mặt tinh thần với công chúng. Hệ lụy là độc giả dần “xa lánh” báo chí. Do vậy, đã đến lúc báo chí phải xác định được cách thức hoàn thành nhiệm vụ cốt lõi của mình, xem xét kỹ lưỡng việc độc giả thực sự muốn gì và sẵn sàng trả tiền cho những thông tin nào.

Cách tiếp cận của báo chí giải pháp vượt xa đưa tin truyền thống bằng việc tập trung vào các giải pháp tiềm năng. Tuy nhiên, báo chí giải pháp không né tránh những tin tức tiêu cực. Với lối làm báo truyền thống chủ yếu dựa trên nguyên tắc 5W (who, what, where, when, why), báo chí giải pháp thay thế bằng việc đặt trọng tâm vào câu hỏi "How" - làm thế nào. Qua đó, cải thiện tâm trạng của người tiêu dùng tin tức, thúc đẩy họ thực hiện những việc làm mang lợi ích thực tiễn cho xã hội. Đây cũng chính là cách định hình lại giá trị cốt lõi, giữ vững nền tảng, mục tiêu của báo chí.

Hiến kế và kiến giải

Theo Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam Nguyễn Đức Lợi, trong thời kỳ “cơn bão thông tin”, với một “biển thông tin” trên mạng xã hội, báo chí phải khẳng định sự khác biệt bằng thông tin chuẩn xác, có kiểm chứng, bằng sự đổi mới về hình thức truyền tải và chạm sâu rốt ráo vấn đề. “Tác phẩm cần tính phát hiện, tính thời sự nhưng càng cần thiết hơn khi đi được hết câu chuyện, đi đến tận cùng giải pháp”, ông Nguyễn Đức Lợi nói.

Phát triển báo chí giải pháp không chỉ mang đến phương pháp tiếp cận mới mẻ, tích cực cho báo chí mà còn mở ra cơ hội để các cơ quan báo chí Việt Nam khẳng định vai trò trong việc định hình, thúc đẩy sự phát triển chung của xã hội. Tổng Biên tập báo Tiền Phong Phùng Công Sưởng cho rằng, trước sự phát triển không ngừng của phương tiện truyền tải thông tin, nhất là mạng xã hội, báo chí giải pháp giúp cơ quan báo chí cân bằng, hài hòa giữa yêu cầu thông tin “nhanh nhất”, “mới nhất”, thu hút nhiều bạn đọc nhất với thông tin mang tính hiến kế, kiến giải. Việc này góp phần giải quyết vấn đề theo chiều hướng tốt đẹp hơn, giá trị hơn, nhân văn hơn.

Có thể thấy, báo chí giải pháp không đơn thuần là một xu hướng mới trong lĩnh vực truyền thông mà cần được định hình trở thành công cụ quan trọng thúc đẩy sự phát triển bền vững. Tuy nhiên, lao động báo chí sẽ vất vả hơn nhiều khi triển khai báo chí giải pháp. Thúc đẩy báo chí giải pháp, các tòa soạn sẽ mất nhiều công sức hơn, kể cả về thời gian và tiền bạc để tạo ra sự hấp dẫn, sinh động, thu hút bạn đọc. Mỗi nhà báo cần có khả năng nghiên cứu kỹ lưỡng, biết cách phân tích, đánh giá vấn đề, biết sử dụng công cụ phân tích dữ liệu, tìm kiếm và kiểm chứng các giải pháp đã và đang được triển khai thành công…

Thay đổi thói quen tập trung vào thông tin tiêu cực, hướng tới thực hiện báo chí giải pháp không dễ, bởi đây là quá trình thay đổi nhận thức, tư duy báo chí căn bản. Đặc biệt, triển khai báo chí giải pháp cần tránh thiên lệch, chỉ tập trung vào câu chuyện thành công, lạc quan mà né tránh các khía cạnh tiêu cực của vấn đề. Chuyên gia cho rằng thời gian tới, các cơ quan báo chí cần đầu tư tài chính, công nghệ, tăng cường tổ chức các khóa đào tạo phóng viên, biên tập viên, phát triển các chuyên mục gắn với báo chí giải pháp…

Bản thân người làm báo cần trau dồi năng lực tìm kiếm thông tin chi tiết, tìm hiểu kỹ lưỡng, cẩn trọng, có sự tham khảo nhiều chiều… Từ đây giúp báo chí chính thống khẳng định vị thế trước sự cạnh tranh thông tin từ mạng xã hội, thể hiện vai trò phụng sự Đảng, Nhà nước và nhân dân.