7 năm ròng mang đại công trình về Việt Nam

Công trình dịch thuật đồ sộ gồm 11 phần, 45 quyển mang tên Lịch sử Văn minh Thế giới vừa được vinh danh ở hạng mục cao nhất (Giải A) của Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII. Bộ sách cũng được xem là một trong những công trình dịch thuật đồ sộ nhất từng được xuất bản tại Việt Nam.

Nhân dịp này, Tri Thức - Znews có cuộc trò chuyện với nhà giáo dục Giản Tư Trung - Chủ tịch sáng lập Học viện Quản lý PACE, Viện trưởng Viện Giáo dục IRED, Hiệu trưởng Trường Lãnh đạo Khai phóng IPL - để nghe ông chia sẻ về hành trình hơn 7 năm mang công trình vĩ đại của triết gia và sử gia Will Durant về nước, cũng như những chiêm nghiệm sâu sắc về sự thịnh suy của các nền văn minh nhân loại.

Sứ mệnh khai phóng và bộ sử dành cho công chúng

- Cơ duyên nào đã thúc đẩy Viện IRED mua bản quyền và dịch thuật bộ sách "Lịch sử văn minh thế giới"?

- Công việc của Viện IRED gắn liền với sứ mệnh khai phóng, theo cách hiểu của chúng tôi là góp phần khai mở tâm trí và giải phóng tiềm năng của con người. Để một người có thể bước ra khỏi sự vô minh, giáo điều, ấu trĩ và những ngộ nhận, chúng ta cần phải được khai minh, cần được khai tâm, mở trí. Để góp phần cho điều đó, chúng tôi làm nghiên cứu, làm đào tạo, làm hội thảo, làm tọa đàm, và đặc biệt là làm sách.

Chúng tôi đã xây dựng loạt tủ sách, trong đó có Tủ sách Tinh hoa Thế giới, Tủ sách Doanh trí, Tủ sách Giáo dục (hay còn gọi là Tủ sách Giáo trí) và Tủ sách Khai phóng. Và một trong những bộ sách quan trọng thuộc Tủ sách Khai phóng là Bộ sách Lịch sử Văn minh thế giới, bởi chúng tôi tin rằng, khó có thể được khai minh, khai sáng nếu ta không hiểu rõ về các nền văn minh trong lịch sử của nhân loại.

Khi đi tìm sách về lịch sử văn minh nhân loại, chúng tôi nhận thấy bộ sách của Will Durant là xứng đáng để làm nhất vì nó đạt được tất cả những tiêu chí mà chúng tôi mong muốn. Đầu tiên, nó có uy tín toàn cầu, với các giải thưởng danh giá cho cả tác giả và tác phẩm, đồng thời đã được dịch ra mấy chục ngôn ngữ, là một bảo chứng rất lớn về mặt học thuật. Thứ hai, khác với những bộ sách lịch sử văn minh thường khó đọc và chủ yếu dành cho giới nghiên cứu, chúng tôi muốn tìm một tác phẩm hướng đến độc giả công chúng. Bộ sách của Will Durant và Ariel Durant đáp ứng được tiêu chí này vì tác giả có chủ đích viết bộ sách để phục vụ độc giả công chúng ngay từ đầu.

- Ông từng đánh giá cách viết sử của Will Durant là “nhìn sử bằng triết”, “viết sử kiểu văn”. Hai yếu tố này được thể hiện trong sách như thế nào?

- Trước khi trở thành sử gia, Will Durant là triết gia và dành nhiều nỗ lực để đưa tinh hoa triết học đến với công chúng. Do đó, ông đã định hình một cách viết sử hoàn toàn khác biệt, nhất là khi nhìn lịch sử bằng lăng kính đa chiều của triết học và viết sử theo kiểu văn học. Ông viết sự thật lịch sử theo cách của tiểu thuyết để mọi người có thể đọc một cách dễ dàng, thú vị giống như đọc truyện vậy.

Hơn nữa, lịch sử dưới ngòi bút của ông không chỉ gắn với quyền lực, chiến tranh hay các triều đại, nó bao hàm cả tư tưởng, triết học, chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học, nghệ thuật, tôn giáo, phong tục và cả đời sống của dân thường. Nói cách khác, lịch sử trong cách viết của Will Durant không chỉ là nhìn vào dòng sông của các biến cố, mà còn là nhìn vào cuộc sống của con người ở hai bên bờ của dòng sông ấy.

Một điểm độc đáo nữa là ông sắp xếp cấu trúc nội dung theo kiểu "từ điển văn minh". Người đọc không cần phải đọc từ đầu đến cuối của từng quyển hay từng tập; nếu quan tâm đến nhân vật nào, sự kiện nào, thời đại nào trong 45 quyển, độc giả có thể chọn đọc đúng phần đó mà vẫn có thể hiểu một cách rõ ràng.

Mong muốn của ông là đưa bộ sách đồ sộ này vào mọi thư viện trường học và các tủ sách gia đình, để kể cả một bạn trẻ cấp hai, cấp ba cũng có thể mở ra tra cứu lịch sử một cách thuận tiện và chính xác.

Bộ sách Lịch sử văn minh thế giới gồm 11 phần, 45 quyển được Viện IRED cùng cộng sự thực hiện trong 7 năm. Ảnh: Đinh Hà.

- Khó khăn lớn nhất khi thực hiện bản tiếng Việt bộ sách này là gì?

- Có thể nói đây là một trong những công trình dịch thuật đồ sộ nhất lịch sử xuất bản Việt Nam, được chia ra làm 45 quyển, mỗi quyển dày trung bình 400-500 trang. Nếu chúng tôi không dàn trang nén lại và chọn cỡ chữ nhỏ thì bộ sách có thể còn đồ sộ hơn.

Tổng thời gian để thực hiện việc dịch thuật là hơn 7 năm ròng rã. Không chỉ khó khăn vất vả trong khâu dịch thuật và biên tập, mà cả cả khâu mua bản quyền cũng trầy trật, vì phía đối tác dùng dằng mãi mấy năm không chịu bán bản quyền, dù chúng tôi đã tiến hành biên dịch. Khi trao đổi nhiều lần và gạn hỏi, họ mới thẳng thắn thừa nhận là họ không tin là một đơn vị tư nhân như chúng tôi có thể làm nổi trọn bộ sách quá đồ sộ này.

Lúc đó, chúng tôi đã bàn bạc và hiểu rõ ý nghĩa của bộ sách đối với sứ mệnh giáo dục của Viện, nên tôi đã cùng anh em quyết tâm làm và làm đến cùng. Để thể hiện quyết tâm, chúng tôi quyết định ứng trước tiền bản quyền cho nhà xuất bản nước ngoài và chấp nhận mọi rủi ro nếu không làm được. May mắn là cuối cùng bộ sách cũng hoàn thành và ra mắt độc giả trọn bộ.

- Còn khâu dịch thuật và biên tập thì sao?

- Đây chính là điều mà chúng tôi tự hào. Bộ sách đồ sộ này liên quan đến nhiều nền văn hóa, nhiều nền văn minh và đòi hỏi sự hiểu biết ở nhiều lĩnh vực khác nhau, nhưng rất may mắn khi chúng tôi có những anh em dịch giả và biên tập gạo cội đồng hành. Khởi đầu là dịch giả Huỳnh Ngọc Chiến và dịch giả Bùi Xuân Linh, và hai người đóng vai trò trụ cột nhất của bộ sách là dịch giả Mai Sơn và dịch giả Phạm Viêm Phương - hai người làm việc toàn thời gian của Viện IRED.

Anh Mai Sơn đảm nhận công tác biên tập chính. Anh không chỉ là dịch giả mà bản thân là người nghiên cứu sâu về triết học, văn hóa, giáo dục và cũng là một nhà văn. Đó là một người vừa có "chất văn" vừa có "chất triết" nên mới biên tập nổi pho sử này. Rất tiếc là nhà nghiên cứu, dịch giả Mai Sơn và nhà nghiên cứu, dịch giả Huỳnh Ngọc Chiến đã qua đời, nên không kịp chứng kiến thành quả mà các anh đã đóng góp nhiều tâm sức để được ghi nhận như ngày hôm nay.

Cách làm việc của các dịch giả của bộ sách cũng rất lạ. Sáng đến cơ quan, mấy người anh em ngồi kế nhau làm việc cả ngày mà hầu như chẳng nói với nhau tiếng nào. Họ dồn hết tâm lực, tĩnh lặng và cẩn trọng bước vào thế giới của bộ sách, giống như những người xung quanh không hề tồn tại. Chúng tôi hay nói đùa là nhóm làm việc kiểu "sáng say hi, chiều say bye", cứ chuyên tâm mà làm.

Nếu không có hai anh làm trụ cột và nỗ lực của các anh chị em ở IRED Books, nhất là chị Trần Thị Khánh Ninh, cùng sự đồng hành của Ban Lãnh đạo và Ban Biên tập của Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, tôi nghĩ Viện IRED cũng khó mà hoàn thành nổi công trình này. Song song đó, còn những dịch giả tâm huyết khác như dịch giả Phan Thanh Lưu, dịch giả Bùi Thanh Châu, dịch giả Đỗ Lan… cũng góp công đáng kể cho bộ sách.

Ông Giản Tư Trung (ngoài cùng bên trái) đại diện Viện IRED nhận giải A Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII. Ảnh: Việt Linh.

Bài học từ sự sụp đổ và kỳ vọng "Phục hưng 2"

- Sau một quãng thời gian dài gắn bó với bộ sách, theo ông, bài học đắt giá nhất mà "Lịch sử văn minh thế giới" mang lại cho con người đương đại là gì?

- Bài học lớn nhất mà Lịch sử văn minh thế giới mang lại cho chúng ta hôm nay chính là bài học về sự trỗi dậy và suy tàn của các nền văn minh. Will Durant có một câu nói rất nổi tiếng: “Một nền văn minh vĩ đại không bị chinh phục từ bên ngoài cho đến khi nó tự hủy diệt từ bên trong”.

Xuyên suốt bộ sách, ông cho thấy rằng sức mạnh của một nền văn minh không chỉ nằm ở quân đội hay của cải, mà trước hết nằm ở những giá trị tinh thần dẫn dắt xã hội ấy - như luật pháp, khoa học, đạo đức và phẩm giá. Khi những nền tảng ấy bị suy yếu, hay bị chà đạp thì đó cũng thường là lúc một đế chế bắt đầu bước vào con đường suy tàn.

Lịch sử vì thế nhắc chúng ta rằng, sự bền vững của một nền văn minh không chỉ được quyết định bởi sức mạnh vật chất, mà còn bởi những giá trị tinh thần mà xã hội ấy lựa chọn để gìn giữ và bảo vệ. Một nền văn minh có thể được xây dựng qua nhiều thế kỷ, nhưng đôi khi chỉ cần một vài thế hệ, thậm chí là một vài năm để đánh mất những nền tảng đã làm nên nó.

Vợ chồng Will và Ariel Durant đã cùng nhau thực hiện bộ sách đồ sộ về lịch sử văn minh thế giới. Ảnh: Los Angeles Times.

- Từ những cảm thức lịch sử đó, ông muốn gửi gắm thông điệp gì đến độc giả?

- Chúng ta làm sách và đọc sách lịch sử không chỉ để hiểu quá khứ. Ý nghĩa sâu xa của việc học lịch sử còn là để nhìn thấu hiện tại và từ đó phần nào dự báo tương lai. Chỉ khi nhìn lịch sử bằng con mắt triết học, chúng ta mới có thể nhận ra những bài học sâu sắc về sự trỗi dậy và suy tàn của các nền văn minh. Đối với đời người, 100 năm có thể là rất dài, nhưng với lịch sử có khi chỉ là một cái chớp mắt. Vì vậy, đọc và học lịch sử còn giúp chúng ta nhìn xa hơn và có cảm thức sâu hơn về thời đại mà mình đang sống.

Trong lời mở đầu của bộ sách, tôi có chia sẻ một mong muốn quan trọng là hy vọng công trình này sẽ góp phần giúp người Việt chúng ta hiểu rõ hơn thế nào là văn minh. Bởi lẽ cá nhân nào, gia đình nào, tổ chức nào hay quốc gia nào cũng đều mong muốn trở nên văn minh; nhưng nếu không hiểu rõ thế nào là văn minh thì rất khó để đạt tới điều đó. Hiểu thế nào là văn minh cũng đồng thời là hiểu thế nào là một con người văn minh.

Theo tôi, một con người văn minh trước hết cần có một cái đầu sáng và một trái tim lành; nghĩa là phải có khả năng phân biệt đúng-sai, phải-trái, chân-giả, thiện-ác, chính-tà; có tình thương yêu, lòng trắc ẩn và biết lựa chọn đứng về phía những giá trị tốt đẹp của con người.

Lịch sử loài người từng chứng kiến nhiều nền văn minh huy hoàng ở cả Đông và Tây, nhưng cũng từng trải qua những giai đoạn khủng hoảng và suy thoái kéo dài - như thời kỳ thường được nhắc đến với hình ảnh “1.000 năm đêm dài Trung cổ” - trước khi nhân loại bước sang các thời kỳ Phục hưng, Cải cách và nhất là thời Khai sáng.

Hiện nay, tôi có cảm giác rằng một số giá trị quan trọng của nền văn minh mà nhân loại dày công gầy dựng từ thời Khai sáng - như khoa học, lý trí, tự do, dân chủ và phẩm giá con người - đang có những dấu hiệu bị thách thức trên phạm vi toàn cầu.

Tôi hy vọng những giá trị ấy sẽ tiếp tục được bảo vệ và phát triển. Nhưng nếu chẳng may lịch sử một lần nữa bước vào một giai đoạn khủng hoảng lớn, tôi tin rằng nhân loại vẫn có khả năng tạo ra một cuộc “Phục hưng 2”. Trong thời đại toàn cầu hóa và số hóa, những biến chuyển của lịch sử diễn ra nhanh hơn rất nhiều: sự suy tàn có thể đến nhanh, nhưng hy vọng rằng sự phục hưng cũng có thể đến nhanh - thậm chí ngay trong quãng đời chúng ta đang sống.

Đồng thời, với sự phát triển vũ bão của trí tuệ nhân tạo (AI), loài người có thể đang đứng trước ngưỡng cửa của một nền văn minh hoàn toàn mới, một nền văn minh mà loài người chưa từng biết đến hay tưởng tượng ra.

Nhưng AI càng phát triển thì câu hỏi về nhân tính của con người càng trở nên quan trọng. Bởi lẽ, tôi nghĩ, AI càng ngày càng giống con người và càng ngày càng vượt xa con người, nhưng rốt cuộc thì AI vẫn không phải con người. Nếu như trước đây chúng ta thường tự hỏi con người khác gì với muông thú và cỏ cây, thì ngày nay chúng ta sẽ phải tự hỏi: con người khác gì với muông thú, cỏ cây và máy móc - những cỗ máy thông minh do chính con người tạo ra.

Vì vậy, theo tôi, nhân loại ngày nay vừa cần nỗ lực bảo vệ và phục hưng những giá trị nền tảng của văn minh hiện đại - như khoa học, lý trí, tự do và phẩm giá con người - vừa cần chuẩn bị về luật pháp và đạo đức để có thể bước vào một nền văn minh mới một cách chủ động và có trách nhiệm.

Cảm ơn ông đã chia sẻ với Tri Thức - Znews!