'Giải thưởng Sách Quốc gia là ngày hội của người đọc sách'

Sự trỗi dậy của AI, sức hút từ mạng xã hội và sự thay đổi trong thói quen tiếp nhận thông tin đang đặt ngành xuất bản trước những bài toán đầy thách thức. Trước các "cơn lốc" đó, Giải thưởng Sách Quốc gia đóng vai trò thế nào trong việc giữ chân độc giả với tri thức sách?

GS.TS Tạ Ngọc Tấn - Phó chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương - đã có những chia sẻ với Tri thức - Znews về Giải thưởng, về tiềm năng của ngành xuất bản và những con đường rộng mở phía trước cho lĩnh vực này.

Một định hướng trí tuệ, định hướng tri thức cho sách

- Thưa ông, trong bối cảnh triển khai Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới, Giải thưởng Sách Quốc gia có ý nghĩa thế nào với việc nâng cao chất lượng xuất bản và xây dựng nền tảng tri thức quốc gia?

- Theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, văn hóa phải trở thành một nguồn lực nội sinh của xã hội, một hệ điều tiết cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước. Trong bối cảnh ấy, đóng góp của sách trong đời sống xã hội cũng được nâng lên, Giải thưởng Sách Quốc gia hàng năm cũng tăng tầm quan trọng.

Theo tôi, tầm quan trọng của Giải thưởng Sách Quốc gia không đơn thuần chỉ là một giải thưởng để tôn vinh, đánh giá cao thành tựu về phát triển sách của các tác giả, mà đặc biệt nó là ngày hội của những người đọc sách.

Quan trọng hơn, mỗi năm Giải thưởng Sách Quốc gia phải trở thành một định hướng trí tuệ, định hướng tri thức trong việc sáng tạo nên các sản phẩm sách, mở ra một không gian, một điều kiện thuận lợi hơn cho người dân về cách thức, phương pháp tiếp cận đối với tri thức sách. Mỗi mùa giải phải trở thành một ngày hội định hướng xã hội trong việc phát triển về sách, làm cho sách thực sự trở lại với đời sống.

- Ông đánh giá ngành xuất bản Việt Nam hiện nay còn tiềm năng nào chưa được khai phá?

- Một tiềm năng lớn đó là xuất bản trên môi trường mạng. Muốn làm được vậy, phải thay đổi công nghệ sản xuất sách, phải làm sao để sách phù hợp tâm lý người đọc, với điều kiện không gian, thời gian của người đọc.

Hiện nay, ai cũng có nhiều công việc, sức ép từ công việc lại lớn. Sách phải ngắn gọn, có những điều kiện tiếp nhận tốt nhất, gắn liền với các phương tiện kỹ thuật hợp lý. Ví dụ, một bộ phận sách rất quan trọng là sách nghe. Tôi là người nghe sách nghe rất nhiều.

Tầm quan trọng của Giải thưởng Sách Quốc gia không đơn thuần chỉ là một giải thưởng để tôn vinh, đánh giá cao thành tựu về phát triển sách của các tác giả, mà đặc biệt nó là ngày hội của những người đọc sách.

GS.TS Tạ Ngọc Tấn

Thứ hai, ngay cả đọc và nghe trên các phương tiện hiện đại, cách tiếp nhận của sách cũng phải khác sách ngày xưa. Sách xưa có thể viết "tràng giang đại hải", nhưng sách bây giờ cần có cách viết tác động vào nhận thức con người, phải ghi dấu ấn. Tổng hợp thế nào, các mục các chương ra sao cho hợp lý, đó là cách khai thác tiềm năng rất lớn của sách.

- Là người nhiều năm gắn bó với nghiên cứu và sách vở, có điều gì về sách còn khiến ông trăn trở?

- Người làm sách, làm truyền thông có lẽ cần để tâm hơn tới người đọc. Nếu sách tuyên truyền dày 500-700 trang thì rất nặng, khó có người đọc. Sách phải mỏng, nhỏ, bìa mềm, bỏ túi được để người ta mở ra bất cứ lúc nào, tiếp cận được một cách nhanh nhất. Còn sách dày chỉ để trong nhà, thậm chí ở nhà lấy ra đọc cũng ngại. Như vậy, sách ấy trở thành một sự tiêu tốn tiền, tiêu tốn giấy.

Một điểm nữa tôi muốn nói, là chúng ta muốn phát triển sách nhưng lại không đi điều tra dư luận, mà tự mình đưa ra tiêu chuẩn để đánh giá sách hay, sách dở. Ta cần hỏi những sách đó bao nhiêu người đọc, mang lại tác dụng gì cho người đọc. Cái đó cần dành thời gian điều tra, đánh giá.

- Trí tuệ nhân tạo là một chủ đề gây nhiều tranh cãi trong giới làm sách. Nhiều ý kiến trái chiều về sự tham gia của AI trong bản thảo. Ông nghĩ sao về vấn đề này?

- Chống lại AI cũng như người dân Anh ngày xưa chống lại máy dệt. AI là một sự tiến hóa của nhân loại, tất yếu nó phải đến. Vấn đề của chúng ta là sử dụng sao cho phù hợp, còn ta từ chối AI là ta từ chối tiến bộ.

Ngày xưa, nếu một nhà khoa học cần 5-7 chuyên gia ngồi giúp việc, sưu tầm tổng hợp tài liệu, thì bây giờ thay vì những người giúp việc đó, ta có AI bên cạnh. Một trợ lý AI sẽ nhanh chóng tổng hợp các tư liệu, trên cơ sở tư liệu ta có thêm các ý tưởng, nghĩ ra các chương sách.

Nhưng AI không bao giờ thay thế được con người. Vì tác giả là người có ý tưởng chung, là người nắm logic kết cấu của vấn đề, là người biết phương pháp, cách thức chứng minh vấn đề. Không phải AI mà con người mới là tác giả đưa những tri thức vào cuốn sách.

Phải sử dụng AI một cách tốt nhất thì mới tiến kịp thời đại. Con người giao cho AI làm những việc cụ thể, rồi tự mình tổng hợp lại một cách logic, phát triển vấn đề theo ý tưởng của mình, phong cách của mình.

- Ngoài AI, mạng xã hội cũng là một thứ kéo độc giả xa rời sách. Ông nghĩ sách chưa đáp ứng được nhu cầu bạn đọc hay bạn đọc đã mất hứng thú với sách?

- Tôi chắc chắn độc giả không mất hứng thú với sách, vì sách cung cấp một hệ thống tri thức một cách tổng hợp, theo logic của từng vấn đề. Đó là những tri thức có lợi cho cuộc sống. Còn thông tin trên mạng rất lặt vặt, kích thích người ta tiếp nhận sao cho nhanh, vui, giải trí.

Có thể cách làm sách, cách truyền thông của ta chưa đủ phù hợp, làm người ta bỏ những thứ cần thiết chạy theo mạng xã hội. Không phải con người từ chối sách, mà sách không tiếp cận kịp với nhu cầu, cách thức sống của con người hiện đại.

Phải thay đổi cách thức để lôi kéo lại người ta trở lại với những điều tốt đẹp. Người làm sách đừng để độc giả quên sách mà chạy theo mạng xã hội.

GS.TS Tạ Ngọc Tấn

Sách bây giờ phải chiếm lĩnh mạng xã hội YouTube, TikTok,… chúng ta có thể đưa sách lên theo một cách tiếp cận phù hợp. Như tôi đã nói, tôi là độc giả thường xuyên của Báo Văn nghệ, nhưng thời gian đọc không nhiều bằng thời gian nghe Báo Văn nghệ. Tôi cứ nghe rồi chỗ nào hay thì đọc lại.

Tóm lại, phải thay đổi cách thức để lôi kéo lại người ta trở lại với những điều tốt đẹp. Người làm sách đừng để độc giả quên sách mà chạy theo mạng xã hội.

Cuốn "Theo dấu chân người" được đề cử tại Giải thưởng Sách Quốc gia lần VIII năm nay là cuốn sách được nhiều độc giả yêu mến, tới nay sách đã tái bản 9 lần, in 13.000 bản tiếng Việt, 1.000 bản tiếng Anh. Ảnh: Đinh Hà.

Con đường tự do, rộng mở cho xuất bản

- Giải thưởng Sách Quốc gia thể hiện sự quan tâm, hỗ trợ lớn từ phía Nhà nước đối với lĩnh vực xuất bản. Theo ông, những điều kiện, hỗ trợ cần thiết nhất cho ngành xuất bản hiện nay là gì? Có điều gì có thể làm tốt hơn?

- Sự hỗ trợ của Nhà nước quan trọng nhất là thể chế, chính sách. Luật pháp làm sao phải đảm bảo quyền của tác giả, đảm bảo về bản quyền, mở ra điều kiện để kinh doanh phát triển, mở ra điều kiện về in ấn, về giấy, phương thức xuất bản, phát hành,… Thể chế, hành lang pháp lý - những điều kiện đó là quan trọng số một. Sau đó, nếu cần thiết, có thể thêm hỗ trợ về cơ sở vật chất, nguồn lực con người, tài chính, công nghệ.

Phát triển sách, phát triển văn hóa là sự phát triển không thể ngày một, ngày hai mà dễ dàng tính toán được hiệu quả của nó. Hiệu quả của nó rất lớn, nhưng nó lại vô hình. Nó phát triển nhận thức con người, tâm lý con người, ý thức xã hội của con người, phát triển tình yêu, ý thức chính trị.

Tất cả những thứ sách và văn hóa đóng góp cho xã hội rất quan trọng. Nhưng nó vô hình, nên anh không thể đem nó cộng trừ nhân chia, xem bán được bao nhiêu để tính toán. Cần phải thông qua khoa học để xem xét, nghiên cứu sâu sắc để thấy sự quan trọng của phương tiện này, của phát triển văn hóa, từ đó có những chính sách hợp lý.

- Dường như ông nhấn mạnh nhiều về các điều kiện góp phần tạo dựng một không gian phát triển cho ngành xuất bản. Ông có thể đưa ra hình dung rõ hơn về không gian này không?

- Cần tạo cho ngành xuất bản một không gian phát triển tự do, rộng mở. Chúng ta bảo vệ quyền lợi quốc gia, lợi ích dân tộc nhưng đôi khi, ta tạo ra một con đường quá hẹp thì chưa đi người ta đã sợ. Bởi vậy, tốt nhất là có một con đường rộng mở. Người ta đi có thể "lạng phải, lạng trái", va đập một chút, thì nhắc nhở rút kinh nghiệm để người ta trở lại con đường đúng.

Ngoài ra, phát triển lĩnh vực xuất bản còn giải quyết vấn đề lao động việc làm. Anh bán được sách, thu được nguồn lực đảm bảo cho anh - đó là minh chứng cho năng lực của anh. Mở một con đường tương đối rộng cho xuất bản chính là góp phần giải quyết cả công ăn việc làm cho con người.

Tất cả những thứ sách và văn hóa đóng góp cho xã hội rất quan trọng. Nhưng nó vô hình, nên anh không thể đem nó cộng trừ nhân chia, xem bán được bao nhiêu để tính toán.

GS.TS Tạ Ngọc Tấn

Phải nhìn nhận mảng sách và truyền thông về sách rất rộng: từ những ý tưởng cao siêu, nhân văn về con người, sự phát triển của tương lai, tới những vấn đề cụ thể cơm áo gạo tiền - có vậy mới có chính sách toàn diện. Mà muốn vậy, phải bằng nghiên cứu khoa học xã hội, tôn trọng, bảo vệ, phát triển khoa học xã hội thật tốt.

Một lần nữa, tôi trở lại vấn đề hành lang pháp lý cần một không gian đủ rộng để vừa bảo vệ lợi ích quốc gia dân tộc, vừa mở ra điều kiện thuận lợi cho phát triển. Một xã hội hiện đại, mạnh mẽ, có sức sống là xã hội dung nạp được sự đa dạng về nhận thức con người, về khuynh hướng phát triển con người. Không có xã hội nào chỉ có một loại người duy nhất. Ta có thiên thần, có anh hùng, có chiến sĩ, nghệ sĩ, có người đi cày, người lao động.

Một xã hội rộng mở thì thể chế cũng cần rộng đường để người ta phát triển. Vấn đề là tìm cách nào để hướng tất cả sự phát triển của con người vào những giá trị và mục tiêu tốt đẹp.

- Xin cảm ơn ông!