Văn hóa dân tộc thiểu số vào chuỗi giá trị sáng tạo

Tiềm năng từ bản sắc

Văn hóa các dân tộc thiểu số chứa đựng hệ thống tri thức bản địa, ký ức cộng đồng, ngôn ngữ nghệ thuật và những giá trị thẩm mỹ được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Truyện cổ, sử thi, dân ca, dân vũ, nhạc cụ, nghề thủ công hay phong tục truyền thống đều có thể mở ra những hướng sáng tạo mới khi được đặt trong đời sống hôm nay.

Trong văn học, các tác giả như Tô Hoài, Ma Văn Kháng, Cao Duy Sơn... cùng những cây bút dân tộc thiểu số như Y Phương, Lò Ngân Sủn, Y Điêng... đã góp phần đưa đời sống và tâm hồn các dân tộc vào văn đàn. Ở âm nhạc, chất liệu cồng chiêng, đàn t’rưng, khèn Mông và các làn điệu dân ca được tiếp nối qua nhiều hình thức biểu đạt. Hội họa, nhiếp ảnh, điêu khắc cũng tìm thấy nguồn cảm hứng từ cảnh quan, con người và đời sống văn hóa vùng miền.

Qua đó cho thấy di sản có khả năng tạo ra giá trị nghệ thuật và sức hấp dẫn đối với công chúng. Từ một câu chuyện dân gian có thể phát triển kịch bản điện ảnh; hoa văn truyền thống có thể gợi mở thiết kế thời trang; âm hưởng dân tộc có thể tạo dấu ấn cho sản phẩm âm nhạc... Khi kết nối với công nghệ, truyền thông và thị trường, chất liệu văn hóa có thêm cơ hội trở thành sản phẩm của công nghiệp sáng tạo.

Nhà văn Lê Quang Trạng, Chi hội phó Chi hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam tỉnh An Giang cho rằng, văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số cần được nhìn nhận như nguồn lực nội sinh cho hiện tại và tương lai. Theo ông, trong mỗi truyện cổ, sử thi, làn điệu hay hoa văn là cả một hệ thống ký ức, biểu tượng, tri thức bản địa và mỹ cảm cộng đồng. Nếu được khai mở bằng tư duy sáng tạo của thời đại, những giá trị ấy có thể tiếp tục sinh thành các hình thức biểu đạt mới.

Thực tế đã xuất hiện những sản phẩm cho thấy khả năng kết nối bản sắc với công chúng rộng rãi. Phim tài liệu Những đứa trẻ trong sương của đạo diễn Hà Lệ Diễm, dân tộc Tày, từ câu chuyện trưởng thành của một cô bé người Mông ở Sa Pa đã tham gia nhiều liên hoan phim quốc tế và lọt vào danh sách rút gọn của giải Oscar 2023.

Tháng 8/2026, MV Thiên đường với người thương của nữ ca sĩ Phương Mỹ Chi và nhóm DTAP đưa nhiều chất liệu văn hóa Khmer Nam Bộ vào âm nhạc đương đại. Sản phẩm nhanh chóng đạt vị trí số 1 thịnh hành trên YouTube Việt Nam và cán mốc 10 triệu lượt xem sau khoảng một tuần...

Những ví dụ này cho thấy công nghệ và nền tảng số có thể mở rộng khả năng tiếp cận, nhưng chiều sâu bản sắc mới tạo nên dấu ấn riêng cho sản phẩm. Vì vậy, sáng tạo từ di sản cần dựa trên sự hiểu biết về cộng đồng, trải nghiệm thực tế và thái độ tôn trọng giá trị nguyên bản.

Gắn kết bảo tồn, sáng tạo và thị trường

Đưa văn hóa các dân tộc vào công nghiệp văn hóa đòi hỏi sự gắn kết giữa bảo tồn, sáng tạo và tổ chức thị trường. Nghệ nhân, người thực hành di sản cần được tham gia vào quá trình xây dựng sản phẩm, truyền dạy và khai thác giá trị văn hóa; lợi ích kinh tế cần được chia sẻ phù hợp với cộng đồng nắm giữ di sản.

Nghệ nhân ưu tú Bùi Thanh Bình, Chi hội phó Chi hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam tỉnh Phú Thọ nhấn mạnh, nhiệm vụ bảo tồn các di sản có nguy cơ mai một như sử thi, dân ca, dân vũ, dân nhạc, tiếng nói, chữ viết, tri thức dân gian và nghề thủ công truyền thống; ông cho rằng cần chuyển từ tư duy bảo tồn đơn thuần sang phát huy giá trị di sản gắn với phát triển bền vững.

Theo đó, nhà sàn và bảo tàng di sản có thể trở thành không gian trải nghiệm; món ăn truyền thống được phát triển thành sản phẩm du lịch; lễ hội trở thành sự kiện văn hóa có sức hút; nghề thủ công tạo ra sản phẩm đáp ứng nhu cầu đương đại... Những hướng đi này có thể hình thành chuỗi giá trị liên kết giữa di sản, nghệ thuật, du lịch và dịch vụ, đồng thời mở rộng cơ hội việc làm tại địa phương.

Tuy nhiên, thương mại hóa thiếu kiểm soát có thể khiến văn hóa bị giản lược thành yếu tố trang trí, làm sai lệch ý nghĩa nghi lễ hoặc biến các thực hành truyền thống thành hoạt động trình diễn phục vụ thị hiếu nhất thời. Phát triển kinh tế từ di sản vì thế cần đi cùng bảo vệ không gian văn hóa, duy trì thực hành truyền thống và tôn trọng quyền của cộng đồng. Công nghệ số cũng cần được ứng dụng trong sưu tầm, lưu trữ, số hóa và quảng bá di sản. Công nghệ thực tế ảo, thực tế tăng cường cùng các phương tiện xử lý âm thanh, hình ảnh có thể hỗ trợ tái dựng không gian văn hóa, tạo trải nghiệm mới cho công chúng và cung cấp tư liệu cho nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp sáng tạo. Quá trình này cần bảo đảm tính xác thực của tư liệu và quyền lợi của chủ thể văn hóa.

Việc phát hiện, đào tạo và bồi dưỡng nghệ sĩ trẻ, nhất là những người thuộc các dân tộc thiểu số có ý nghĩa quan trọng đối với sự tiếp nối di sản; sự phối hợp giữa nghệ nhân, nhà nghiên cứu, nghệ sĩ và doanh nghiệp góp phần đưa chất liệu truyền thống vào sản phẩm có chất lượng, đồng thời tạo cơ hội để cộng đồng trực tiếp hưởng lợi.

Phát huy văn hóa các dân tộc trong phát triển công nghiệp văn hóa một cách bền vững đòi hỏi quá trình chuyển hóa di sản thành nguồn lực sáng tạo và giá trị kinh tế trên nền tảng tôn trọng bản sắc. Khi được trao truyền trong cộng đồng, tiếp nối bằng những sản phẩm có sức cạnh tranh và gắn với sinh kế cộng đồng, di sản sẽ góp phần làm giàu nội lực văn hóa, thúc đẩy phát triển kinh tế và nâng cao sức hấp dẫn của Việt Nam trong giao lưu quốc tế.