Thay đổi tư duy về đào tạo nguồn nhân lực

Việt Nam đang sở hữu lực lượng lao động dồi dào với trên 53 triệu lao động. Tuy vậy, tỷ lệ lao động phi chính thức vẫn còn cao. Điều này phản ánh tính bền vững của việc làm chưa cao. Tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ tuy đã được cải thiện nhưng vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của nền kinh tế hiện đại. Nhiều doanh nghiệp phản ánh tình trạng thiếu lao động có kỹ năng chuyên môn, kỹ năng số, ngoại ngữ, kỹ năng mềm và khả năng làm việc trong môi trường quốc tế. Nghịch lý "thừa thầy, thiếu thợ" đã tồn tại nhiều năm và ngày càng bộc lộ rõ khi nền kinh tế chuyển sang mô hình sản xuất thông minh, kinh tế số.

Một trong những nguyên nhân, đó là do chương trình đào tạo còn nặng lý thuyết, ít thực hành. Một số cơ sở đào tạo chưa gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp, khiến sinh viên thiếu kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng số, kỹ năng mềm và kinh nghiệm thực tế khi tham gia thị trường lao động. Nhiều lao động còn hạn chế về ngoại ngữ, công nghệ thông tin và khả năng thích ứng với môi trường làm việc số. Không ít doanh nghiệp sau khi tuyển dụng vẫn phải mất thời gian, chi phí để đào tạo lại lao động. Điều đó cho thấy vẫn còn khoảng cách khá lớn giữa đào tạo và yêu cầu của thị trường lao động.

Điều đáng nói, chúng ta chưa có được dự báo tốt về nhu cầu nhân lực. Việc xây dựng chỉ tiêu tuyển sinh ở một số cơ sở đào tạo vẫn dựa vào năng lực đào tạo sẵn có hơn là nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, dẫn đến mất cân đối giữa cung và cầu lao động.

Trước đây, quy mô lực lượng lao động được xem là lợi thế quan trọng thì hiện nay, lợi thế đó chỉ thực sự phát huy giá trị khi gắn với chất lượng, năng suất và khả năng thích ứng của người lao động trước những biến động của nền kinh tế số và cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ Tư. Vì vậy, đánh giá chất lượng nguồn lao động cần chuyển từ tư duy coi trọng số lượng sang coi trọng chất lượng, việc làm bền vững, hiệu quả sử dụng lao động và mức độ đóng góp của người lao động vào tăng trưởng năng suất và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Để có chất lượng nguồn nhân lực chất lượng cao cần đổi mới phương thức đào tạo. Trong nền kinh tế hiện đại, doanh nghiệp quan tâm nhiều hơn đến việc người lao động làm được gì thay vì học ở đâu. Yếu tố bằng cấp là quan trọng nhưng không phải là yếu tố quyết định. Do đó, các cơ sở đào tạo phải bảo đảm cho các sinh viên có cơ hội “học đi đôi với hành”. Mỗi ngành nghề cần có bộ tiêu chuẩn kỹ năng rõ ràng, được xây dựng trên cơ sở yêu cầu của doanh nghiệp và cập nhật thường xuyên theo sự phát triển của công nghệ. Trên cơ sở đó, người học cần được đánh giá kỹ năng thực hành, khả năng giải quyết vấn đề thay vì chỉ thông qua các kỳ thi đơn thuần về lý thuyết.

Trước yêu cầu của thực tiễn, chúng ta cần đổi mới chương trình đào tạo theo hướng linh hoạt, mở và gắn với thị trường lao động. Chương trình đào tạo phải được cập nhật thường xuyên theo yêu cầu của doanh nghiệp và xu hướng công nghệ mới. Các trường thay vì đào tạo theo ngành nghề sẵn có, cần chuyển sang đào tạo dựa trên nhu cầu thực tế của thị trường lao động, lĩnh vực mà doanh nghiệp cần. Tăng cường liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp. Nhà trường thực hiện đào tạo theo đơn đặt hàng sẽ giúp doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng chương trình, xác định tiêu chuẩn kỹ năng và đánh giá chất lượng đầu ra.

Theo đó, nhà trường trở thành đối tác cung cấp nguồn nhân lực thay vì chỉ là nơi cấp bằng. Học đi đôi với hành, gắn đào tạo với ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo sẽ giúp thu hẹp khoảng cách giữa nhà trường và doanh nghiệp, nâng cao kỹ năng thực chiến, giúp sinh viên tự tin hơn khi tuyển dụng hoặc tham gia vào thị trường lao động; doanh nghiệp cũng tiết kiệm được chi phí đào tạo lại lao động sau khi tuyển dụng.

Cùng với đó, ở góc độ quản lý cần xây dựng được hệ thống dự báo nhu cầu nhân lực quốc gia trong ngắn hạn và dài hạn để có kế hoạch, chương trình đào tạo cho phù hợp, tránh tình trạng cung vượt cầu hoặc có lĩnh vực “khát” nguồn nhân lực chất lượng cao về công nghệ, lập trình AI, hay kỹ sư bán dẫn… như thời gian qua.

Việc đổi mới giáo dục và đào tạo theo hướng gắn với nhu cầu thực tiễn, chất lượng nguồn nhân lực sẽ được nâng lên. Đây chính là động lực quan trọng, góp phần nâng cao năng suất lao động, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước.