Bài 2: Thiết kế kịch bản tài khóa linh hoạt theo biến động giá xăng dầu

Vì sao phải đặc biệt ưu tiên chính sách tài khóa?

Theo Phó Tổng Giám đốc Dịch vụ Tư vấn Thuế, Deloitte Việt Nam Vũ Thu Ngà, chính sách tài khóa đóng vai trò là công cụ điều tiết vĩ mô trọng yếu để Chính phủ kiểm soát chi phí năng lượng đầu vào - nhân tố ảnh hưởng trực tiếp đến toàn bộ nền kinh tế.

Xét về mặt chiến lược, việc điều hành thuế xăng dầu không đơn thuần là giải pháp bình ổn giá tạm thời mà còn gắn liền với mục tiêu an ninh năng lượng quốc gia. Với một nền kinh tế đang bứt tốc như Việt Nam, nhu cầu năng lượng thường tăng nhanh hơn tốc độ tăng trưởng GDP. Do đó, bảo đảm nguồn cung ổn định với chi phí hợp lý chính là nền tảng để duy trì động lực phát triển.

“Trong bối cảnh Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế khoảng 10% trong những năm tới, việc kiểm soát chi phí năng lượng trở nên đặc biệt quan trọng”, bà Ngà nhấn mạnh. Bởi lẽ, giá nhiên liệu có tác động lan tỏa đến vận tải, logistics, sản xuất và dịch vụ. Nếu giá năng lượng tăng mạnh sẽ nhanh chóng dẫn tới lạm phát, bào mòn sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Ngược lại, nếu được thiết kế hợp lý, công cụ thuế còn định hướng nền kinh tế chuyển dịch sang năng lượng sạch, giảm lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu.

Dẫn kinh nghiệm quốc tế, đại diện Deloitte Việt Nam cho biết thuế xăng dầu thường là mắt xích trong gói giải pháp tổng thể, phối hợp nhịp nhàng với chính sách tiền tệ và quản lý giá. Tuy nhiên, bà Ngà cũng lưu ý “hiệu quả của công cụ thuế vẫn phụ thuộc vào việc tìm điểm cân bằng giữa mục tiêu ổn định giá năng lượng và bảo đảm nguồn thu ngân sách, nhất là khi chúng ta đang thực hiện chính sách tài khóa mở rộng với nhu cầu chi tiêu công và đầu tư hạ tầng rất lớn”.

Thiết kế chính sách theo hướng: giá tăng, thuế giảm

Trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới diễn biến khó lường, bà Vũ Thu Ngà lưu ý nguyên tắc cốt lõi là thiết lập cơ chế thuế linh hoạt theo chu kỳ giá. Giải pháp này giúp cơ quan quản lý điều chỉnh thuế kịp thời, giảm thiểu "cú sốc" đột ngột cho thị trường nội địa. Song song đó, việc xây dựng nguyên tắc điều chỉnh minh bạch giúp doanh nghiệp tiên liệu được chính sách để chủ động kế hoạch nhập khẩu và kinh doanh.

Để vừa kiểm soát lạm phát, vừa bảo đảm mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên, chính sách thuế cần được vận hành đồng bộ với chính sách tiền tệ, cơ chế quản lý giá và hệ thống dự trữ năng lượng quốc gia. Về dài hạn, chính sách thuế cũng có thể được sử dụng như một công cụ khuyến khích sử dụng nhiên liệu sinh học và năng lượng sạch. Điều này không chỉ giảm áp lực đối với nguồn nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu mà còn củng cố nền tảng an ninh năng lượng, bà Vũ Thu Ngà khuyến nghị.

Thực tế, ngay khi xuất hiện tín hiệu bất ổn, Chính phủ đã phản ứng rất nhanh nhạy. Ngày 9/3/2026, Nghị định số 72/2026/NĐ-CP được ban hành, đưa thuế suất nhập khẩu ưu đãi một số mặt hàng xăng dầu về 0%. Hiện, Bộ Tài chính đang khẩn trương hoàn thiện dự án Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về mức thuế bảo vệ môi trường đối với xăng, dầu theo trình tự, thủ tục rút gọn. Theo đó, mức thuế bảo vệ môi trường đối với các mặt hàng xăng (trừ etanol) và nhiên liệu bay giảm xuống còn 1.000 đồng/lít; dầu diesel giảm xuống còn 500 đồng/lít, góp phần giảm giá bán xăng dầu và ổn định thị trường xăng dầu trong nước.

Liên bộ Công Thương - Tài chính cũng đã quyết định chi mạnh tay từ Quỹ Bình ổn giá, nhất là tại phiên điều hành ngày 10/3/2026 (4.000 - 5.000 đồng/lít). TS. Nguyễn Quốc Việt, chuyên gia kinh tế, đánh giá đây là giải pháp tình thế khẩn cấp cần thiết để tránh một cú sốc giá quá lớn.

Về lâu dài, ông Việt cho rằng cần một cơ chế "kích hoạt tự động". Thay vì đợi họp bàn, các kịch bản giảm thuế (như thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế bảo vệ môi trường) cần được thiết kế sẵn theo từng nấc giá dầu thế giới để có thể áp dụng ngay lập tức khi giá vượt ngưỡng an toàn.

Bổ sung quan điểm này, chuyên gia kinh tế Phạm Thế Anh chỉ rõ: cách áp thuế nhập khẩu, tiêu thụ đặc biệt và giá trị gia tăng (VAT) đều ở mức 10% như hiện nay đang "khuếch đại" cú sốc giá. Khi giá nhập khẩu và giá bán trong nước tăng vọt, số thuế tuyệt đối mà người tiêu dùng phải trả cũng tăng theo.

“Muốn bình ổn giá trong nước và giảm được tác động của các cú sốc từ bên ngoài, các sắc thuế xăng dầu phải được thiết kế sao cho gánh nặng thuế giảm, hoặc ít nhất là không tăng, khi giá cả tăng vọt”, ông Thế Anh nói. Chuyên gia này gợi mở việc sử dụng thuế trọn gói cố định (lump sum, ví dụ như 1.000 đồng/lít) hoặc thuế co dãn theo giá (price-elastic, thuế suất giảm khi giá tăng và ngược lại) đối với các mặt hàng xăng dầu để bảo vệ nền kinh tế.

Kinh nghiệm quốc tế trong sử dụng công cụ tài khóa năng lượng

Theo Phó Tổng Giám đốc Dịch vụ Tư vấn Thuế, Deloitte Việt Nam Vũ Thu Ngà, để giảm thiểu tác động từ biến động thị trường năng lượng, nhiều quốc gia đã vận hành linh hoạt các bộ công cụ tài khóa nhằm bảo vệ nền kinh tế.

Cụ thể, Hàn Quốc và Ấn Độ áp dụng cơ chế điều chỉnh thuế linh hoạt bám sát giá quốc tế để kiểm soát lạm phát. Nhật Bản và Indonesia dùng ngân sách trợ giá trực tiếp để hạ nhiệt chi phí năng lượng trong các giai đoạn biến động. Thái Lan vận hành mô hình quỹ bình ổn nhiên liệu để hỗ trợ cho giá bán lẻ khi giá dầu nhập khẩu leo thang. Tại Philippines, trong các giai đoạn khủng hoảng, Chính phủ nước này đã tạm thời miễn, giảm thuế nhập khẩu và thuế giá trị gia tăng để giảm áp lực chi phí đầu vào.

Song song với biện pháp ngắn hạn, một số quốc gia còn thực hiện chiến lược tái phân bổ nguồn thu từ thuế năng lượng trong giai đoạn giá thấp để tạo nguồn dự phòng ngân sách hoặc hình thành các quỹ ổn định. Cách làm này giúp tạo dư địa tài khóa dồi dào để can thiệp kịp thời khi giá nhập khẩu tăng mạnh.

Ngoài ra, nhiều nước kết hợp hài hòa chính sách thuế ngắn hạn với chiến lược dài hạn thông qua phát triển năng lượng tái tạo, tối ưu hóa hiệu suất sử dụng năng lượng và xây dựng hệ thống dự trữ chiến lược, qua đó giảm phụ thuộc vào biến động của thị trường năng lượng toàn cầu và củng cố an ninh năng lượng quốc gia.