Bài 1: Đòi hỏi từ mô hình tổ chức mới

Thực sự trở thành “kênh cảm biến” từ cơ sở

Theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15, đại biểu HĐND phải liên hệ chặt chẽ với cử tri, thường xuyên TXCT, tìm hiểu tâm tư, nguyện vọng; thu thập, phản ánh trung thực ý kiến, kiến nghị và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của Nhân dân.

Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, yêu cầu này càng rõ nét. Khi không còn cấp huyện, cấp xã trở thành cấp chính quyền trực tiếp gắn với đời sống người dân. Các vấn đề về hạ tầng, đất đai, môi trường, an sinh xã hội, thủ tục hành chính, trật tự đô thị, sản xuất, đời sống dân cư… được phản ánh trực tiếp hơn vào chính quyền cơ sở. TXCT vì thế phải thực sự trở thành “kênh cảm biến” từ cơ sở, giúp đại biểu nhận diện sớm vấn đề phát sinh, những điểm nghẽn trong thực thi chính sách và nội dung cần HĐND xem xét, quyết định.

Tuy nhiên, cùng với việc cấp xã được trao thêm trách nhiệm và khối lượng công việc, không gian đại biểu phải bao quát cũng rộng hơn. Đại biểu Trương Công Nam (xã Ia Krêl, Gia Lai) cho rằng, địa bàn hoạt động hiện nay rộng gấp nhiều lần so với trước, trong khi ở cấp tỉnh, các đầu mối cần kết nối, phối hợp cũng nhiều hơn. Làm thế nào để giữ chặt “sợi dây” liên kết với cử tri trong điều kiện không gian quản trị thay đổi là bài toán không dễ.

Theo đại biểu, Nghị quyết liên tịch số 72/2025/NQLT/UBTVQH15-CP-ĐCTUBTWMTTQVN và Nghị quyết liên tịch số 100/2025/NQLT/UBTVQH15-CP-ĐCTUBTWMTTQVN sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 72 là những “chìa khóa” pháp lý quan trọng, mở ra cách thức tổ chức TXCT linh hoạt, phù hợp hơn. Tuy nhiên, hành lang pháp lý chỉ tạo điều kiện; để “sợi dây” liên kết với cử tri thực sự bền chặt vẫn phụ thuộc vào tinh thần trách nhiệm, phương pháp và cách làm của mỗi đại biểu.

Trong bối cảnh ấy, một cuộc TXCT hiệu quả không thể chỉ đánh giá bằng số người tham dự hay số ý kiến được ghi nhận. Quan trọng hơn là ý kiến có đúng vấn đề cử tri quan tâm, kiến nghị có được phân loại đúng thẩm quyền và sau tiếp xúc có được theo dõi đến kết quả cuối cùng hay không. Đây cũng là lúc vai trò của đại biểu có sự chuyển dịch về chất. Đại biểu không chỉ là người “tiếp nhận” kiến nghị mà phải kết nối cử tri với cơ quan có thẩm quyền, giải thích chính sách, pháp luật, phản ánh bất cập từ thực tiễn và giám sát việc giải quyết những kiến nghị chính đáng của Nhân dân.

Mở rộng phương thức, quy rõ trách nhiệm

Đại biểu HĐND phải liên hệ chặt chẽ với cử tri, thường xuyên TXCT, tìm hiểu tâm tư, nguyện vọng; thu thập, phản ánh trung thực ý kiến, kiến nghị và chịu sự giám sát của cử tri. Cụ thể hóa yêu cầu này, Nghị quyết liên tịch số 72/2025/NQLT/UBTVQH15-CP-ĐCTUBTWMTTQVN được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị quyết liên tịch số 100/2025/NQLT/UBTVQH15-CP-ĐCTUBTWMTTQVN đã mở rộng đáng kể không gian TXCT.

Theo đó, TXCT không chỉ thực hiện định kỳ trước, sau kỳ họp mà còn có thể tổ chức tại nơi cư trú, nơi làm việc, ngoài đơn vị bầu cử, theo chuyên đề, lĩnh vực, đối tượng; với các hình thức hội nghị, gặp gỡ cá nhân, nhóm cử tri và phương thức trực tiếp, trực tuyến hoặc kết hợp. Đối với TXCT theo chuyên đề, lĩnh vực, đối tượng, nơi làm việc, nơi cư trú hoặc công việc phát sinh đột xuất, có thể tổ chức hoặc không tổ chức hội nghị, tùy mục đích, yêu cầu và nội dung trao đổi.

Điều đó cho thấy, đổi mới TXCT chính là đổi cách đại biểu tìm kiếm và tiếp nhận thông tin từ Nhân dân. Đại biểu phải chủ động xác định vấn đề cần nghe, lựa chọn đúng đối tượng và phương thức phù hợp; vấn đề sản xuất có thể gặp nhóm nông dân, nội dung giáo dục, y tế, chuyển đổi số có thể tổ chức theo chuyên đề, còn vấn đề phát sinh nhanh có thể sử dụng phương thức trực tuyến.

Không chỉ mở rộng phương thức, nội dung TXCT cũng được quy định theo hướng sâu hơn, gắn với trách nhiệm của đại biểu. Nội dung có thể tập trung vào dự kiến và kết quả kỳ họp, kết quả giải quyết kiến nghị, hoạt động của HĐND, những chuyên đề đại biểu quan tâm và đặc biệt là kết quả thực hiện nhiệm vụ, chương trình hành động đại biểu đã cam kết trước cử tri. Cử tri nêu ý kiến, cơ quan có thẩm quyền trả lời, đại biểu ghi nhận, giải trình, tiếp thu. Vì vậy, TXCT không còn chỉ là “nghe và chuyển”, mà phải hướng tới làm rõ vấn đề, xác định trách nhiệm và theo dõi kết quả.

Đáng chú ý, quy định mới tiếp tục cho phép đại biểu HĐND các cấp cùng TXCT nhưng không quá hai cấp, trên cơ sở Thường trực HĐND cấp trên trao đổi với cấp dưới để quyết định và xây dựng kế hoạch. Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đây là cơ chế tăng tính liên thông, giúp những vấn đề từ cơ sở có thêm “đường đi” đến cấp có thẩm quyền, đồng thời tạo điều kiện để chủ trương, nghị quyết của cấp trên được trao đổi, giải thích trực tiếp với người dân.