Tương lai ngành xuất bản trong kỷ nguyên AI: Thế giới muốn đọc gì về Việt Nam?

Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, câu hỏi về vị thế của văn hóa bản địa trên trường quốc tế trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Tại tọa đàm “Tương lai của ngành xuất bản - Cơ hội và thách thức” do Thái Hà Books tổ chức mới đây tại TP.HCM, một vấn đề cốt lõi đã được đặt ra và trở thành tâm điểm thảo luận của các chuyên gia đầu ngành: Thế giới thực sự muốn đọc gì về Việt Nam?

Giải mã "đơn đặt hàng" của độc giả toàn cầu: Thân phận con người và câu chuyện bản địa

Tại tọa đàm, bà Claudia Kaiser - Phó chủ tịch Frankfurt Book Fair 2026 (Đức), hội chợ sách lớn nhất thế giới - đã mang đến những góc nhìn trực diện và "rất chạm" về thị hiếu của độc giả quốc tế đối với văn học Việt Nam.

Theo bà Kaiser, thế giới tìm kiếm ở Việt Nam tính bản địa độc bản. Bà chỉ rõ hai từ khóa lớn mà độc giả quốc tế đặc biệt quan tâm: Đó là tác phẩm văn học nên viết bằng tiếng Anh về thân phận người phụ nữ và tâm tư của trẻ em Việt Nam, họ muốn đọc về những trăn trở, suy nghĩ và quan tâm tới số phận của người phụ nữ Việt Nam ở thời kỳ hiện tại. Bên cạnh đó, đề tài về trẻ em Việt Nam - cách thế hệ trước nuôi dạy thế hệ sau, và thế hệ trẻ ngày nay đang suy nghĩ về thời cuộc - là một "kho báu" nội dung nhưng chưa được khai thác tương xứng. Bà cũng nhắc tới những tác giả Việt sống ở nước ngoài nổi tiếng như nhà thơ Ocean Vương, Nguyễn Thanh Việt.

Bà cho biết, tại Đức thì ẩm thực Việt rất nổi tiếng và ai ai cũng biết tới món phở của Việt Nam. Do vậy, độc giả cũng rất muốn đọc những cuốn sách kể chuyện cuốn hút về ẩm thực, văn hoá ẩm thực từ góc nhìn của các cây bút bản địa viết bằng tiếng Anh bên cạnh các cuốn sách mà người nước ngoài hay Việt kiều đã viết về ẩm thực Việt. Chính câu chuyện mới là thứ vượt qua biên giới, chứ không phải là một công thức nấu ăn cố định.

"Tôi nhận thấy thị trường xuất bản Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ. Các nhà xuất bản Việt Nam nên tham gia tích cực hơn vào Frankfurt Book Fair... để sách Việt có thêm cơ hội vươn ra thị trường quốc tế", bà Claudia Kaiser nhấn mạnh.

Chia sẻ thêm về góc nhìn của bà Claudia, PGS-TS Phan Thanh Bình - nguyên Giám đốc Đại học Quốc gia TP.HCM - đã nói: Điện ảnh Hàn Quốc đã có thể làm nên lịch sử toàn cầu với bộ phim đoạt giải Oscar "Ký sinh trùng" (Parasite), vậy đến khi nào Việt Nam mới sản xuất được một tác phẩm tầm cỡ như thế? Câu trả lời nằm ở mối quan hệ hữu cơ giữa văn hóa đọc và các ngành công nghiệp sáng tạo. Thầy Phan Thanh Bình khẳng định: Nếu không có văn hóa đọc, không có những tác phẩm văn học lớn làm nền tảng, thì làm sao có thể sinh ra được những kịch bản, những bộ phim xuất sắc như thế?

Muốn thế giới đọc sách Việt, trước hết người Việt phải đọc sách Việt, và phải có một nền văn học đủ dày, đủ sâu sắc để làm bệ đỡ. Một bộ phim xuất sắc hay một sản phẩm văn hóa gây tiếng vang toàn cầu bao giờ cũng được chưng cất từ những chất liệu văn học đỉnh cao. Để làm được điều này, sự năng động của các doanh nghiệp trong việc xúc tiến thương mại là chưa đủ, mà cần có một chiến lược vĩ mô của Nhà nước trong việc giáo dục, định hình văn hóa đọc từ gốc rễ.

Thách thức từ thực tại: Vấn nạn video ngắn và nghịch lý ngành in

Khát vọng bước ra thế giới của xuất bản Việt Nam đang phải đối mặt với những thách thức nội tại vô cùng gay gắt. Đầu tiên là sự thay đổi trong hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng. Bà Claudia Kaiser nhận định, độc giả Việt Nam và một số nước châu Á đang dành quá nhiều thời gian cho các định dạng video ngắn. Việc này sẽ làm giảm sự tư duy sâu sắc. Nhiều đại biểu tham dự đồng tình rằng ngày nay giới trẻ không còn đọc những cuốn sách quá dày, và những loại sách như truyện tranh ra đời.

Một thông tin giật mình khi ông Nguyễn Văn Dòng - Chủ tịch Hiệp hội In Việt Nam công bố tại tọa đàm: Mỗi năm, Việt Nam tiêu thụ khoảng 6 triệu tấn giấy. Trước đây, lượng giấy dành cho in ấn sách chiếm đến 50% tổng lượng giấy, nhưng hiện nay con số này chỉ còn vỏn vẹn... 3%! Một đại biểu cho biết một số nhà sách đã phải đóng cửa do sức mua của thị trường đi xuống.

Sự sụt giảm từ 50% xuống 3% là một minh chứng khắc nghiệt cho thấy thị trường sách giấy truyền thống đang bị thu hẹp nghiêm trọng. Nếu không nhanh chóng thay đổi tư duy, ngành xuất bản sẽ tự triệt tiêu năng lực cạnh tranh ngay trên sân nhà, chưa nói đến việc vươn ra biển lớn.

TS Nguyễn Mạnh Hùng - Chủ tịch Thái Hà Books, Phó ban Hợp tác Quốc tế (Hội Xuất bản Việt Nam) cho biết: Tương lai của xuất bản không chỉ là chuyện in ra nhiều sách hơn, mà là chuyển mình mạnh mẽ từ một ngành làm sách truyền thống trở thành một ngành kinh tế tri thức và kinh tế văn hóa. Trong bối cảnh công nghệ và AI thay đổi thế giới từng ngày, điều duy nhất không thay đổi là nhu cầu nâng cao chất lượng sống và thấu hiểu giá trị nhân văn của con người. Tương lai sẽ thuộc về những đơn vị biết kết hợp giữa tri thức bản địa, công nghệ hiện đại, năng lực khai thác bản quyền quốc tế và tinh thần phụng sự.

Frankfurt Book Fair chính là cửa ngõ giao thương tối ưu nhất. Đây không còn là một hội chợ sách truyền thống mà là trung tâm giao dịch bản quyền lớn nhất hành tinh - nơi thu hút hơn 4.000 nhà xuất bản từ 90 quốc gia. Tại đây, một câu chuyện hay của Việt Nam có thể được mua bản quyền để chuyển thể thành phim hoặc các sản phẩm văn hóa sáng tạo khác trên toàn cầu. Điều còn lại phụ thuộc vào việc các nhà quản lý, các đơn vị xuất bản và các tác giả Việt Nam có dám nghĩ lớn, hợp tác lớn và hành động đủ nhanh để biến những câu chuyện mang bản sắc dân tộc thành những "kỳ tích văn hóa" trên trường quốc tế hay không?