Không có đường tắt khi viết sách về danh nhân

Viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh chưa bao giờ là công việc dễ dàng, ngay cả với một người dành hơn nửa thế kỷ nghiên cứu về Bác như GS.TS Trình Quang Phú - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Phương Đông, tham gia nhóm chuyên gia cao cấp; Viện sĩ Viện Hàn lâm các vấn đề xã hội Liên Bang Nga.

Theo ông, những thách thức không chỉ nằm ở tính chính xác của sử liệu mà còn ở áp lực phải chạm đến chiều sâu tâm thức của hàng triệu độc giả.

Ai cũng có Bác Hồ trong tim

GS.TS Trình Quang Phú cho biết trong lòng mỗi người dân Việt Nam luôn có hình tượng Bác Hồ.

Với 100 triệu dân, mỗi cá nhân đều có một "Chủ tịch Hồ Chí Minh" riêng biệt - có người kính cẩn đặt ảnh Bác trên bàn thờ, có người coi Bác như vị cha già dân tộc, một tấm gương sáng để học tập.

"Bác Hồ luôn ở trong trái tim mỗi người Việt Nam rồi. Vậy viết về Bác làm sao để đúng với công lao to lớn của Người, thể hiện sao thật gần gũi, tự nhiên sinh động, là điều không dễ", GS.TS Trình Quang Phú nói.

Trong những tác phẩm truyện ký, GS.TS Trình Quang Phú cho rằng việc xây dựng hình tượng nhân vật đòi hỏi phải dung hòa giữa sự tôn kính và tính chân thực của đời sống.

Nhà văn phải làm sao để độc giả không thấy xa lạ với hình tượng, đồng thời phát hiện ra những nét mới mẻ cho thấy tư tưởng và hành động của Bác để mọi người có thể soi mình học tập.

GS.TS - Nhà văn Trình Quang Phú tại thư phòng. Ảnh: Phương Lâm.

Bên cạnh đó, tác giả cũng phải làm việc với kho tư liệu lớn một cách cẩn trọng. Khác với giai đoạn khan hiếm thông tin trước đây, hiện nay có nhiều nguồn tư liệu, thông tin.

Điều này buộc người cầm bút phải có khả năng đối chiếu, sàng lọc khắt khe để tìm ra đâu là sự thật sát thực nhất.

"Có những việc tôi phải mất tới 20 năm mới trả lời được những câu hỏi hóc búa", ông bày tỏ.

Cuối cùng, theo GS.TS Trình Quang Phú, thách thức của thể loại truyện ký lịch sử nằm ở việc tái hiện những di tích, công trình, bối cảnh vốn không biết nói. Làm sao để một ngôi nhà, một bến phà hay một tiệm ăn cũ kỹ có thể "sống dậy" và trò chuyện với độc giả là một quá trình đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa sử liệu và bút pháp văn học.

Kiên trì nghiên cứu tư liệu và tự trải nghiệm

Nói về cách viết sách về danh nhân, GS Trình Quang Phú khẳng định không có con đường tắt nào ngoài sự kiên trì, lắng nghe, học hỏi từ tư liệu đúng và tự thân trải nghiệm.

"Tôi tự nhủ không thể viết lại sách của người khác mà phải viết bằng chính 'đôi chân' của mình. Tôi đã dành 28 năm sưu tập, đúc kết và đi qua hơn 20 quốc gia để lần theo những dấu tích thực tế mà Bác từng đặt chân đến", ông kể.

Hai cuốn sách về Chủ tịch Hồ Chí Minh của tác giả Trình Quang Phú. Ảnh: NXB Chính trị quốc gia Sự thật, NXB Kim Đồng.

Về phương pháp xử lý tư liệu, bên cạnh tìm kiếm, tiếp cận thông tin, người viết phải có quá trình đối soát tỉ mỉ, rà soát và lựa chọn những tư liệu chuẩn xác.

Trong quá trình viết sách, người viết cũng phải tự đặt mình vào bối cảnh lịch sử.

"Khi viết sách về Bác, tôi luôn lấy tư tưởng cốt lõi nhất của Người là lòng yêu nước và ý chí vì dân vì nước để giải quyết các tình tiết văn học", GS.TS Trình Quang Phú chia sẻ.

Chuyện dụng tâm khi viết về danh nhân còn thể hiện ở tinh thần cầu thị, không ngừng chỉnh sửa ngay cả khi bản thảo đã hoàn thành. Thậm chí có những trang viết đã xong nhưng người viết sẵn sàng sửa, bỏ nếu thấy chưa vừa lòng hoặc tìm được nhân chứng mới giúp sự thật lịch sử trở nên sống động hơn. Đó là cách mà GS.TS Trình Quang Phú hoàn thiện 8 tác phẩm về Chủ tịch Hồ Chí Minh.

GS.TS Trình Quang Phú đã viết 8 cuốn sách về Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong đó có các cuốn như Miền Nam trong lòng Bác, Từ Làng Sen đến Bến Nhà Rồng, Đường Bác Hồ đi cứu nước, Theo dấu chân Người... Ngoài ra, ông còn có nhiều tác phẩm văn học được giải thưởng như Ký sự xứ người, Cánh chim Kwi vây, Người con gái Tuy Hòa… Người đi muôn trùng non nước là sách mới nhất của tác giả Trình Quang Phú, viết về Bác, ra mắt năm 2025.

Trong số các ấn phẩm trên, Từ Làng Sen đến Bến Nhà Rồng đã tái bản nhiều lần.