Hoa trong văn hóa và tâm linh người Việt ngày Tết

Về một "nghề chơi cũng lắm công phu" này, chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với nhà nghiên cứu văn hóa phương Đông Nguyễn Quang Minh.

Tuy chịu ảnh hưởng một thời gian dài, nhưng khi chúng ta có một nhà nước độc lập, thì các quy tắc chính thức mới tạo nên tiên đề văn hóa của người Việt Nam.

Ban đầu, hoa là những tri thức thúc đẩy các tiến trình cuộc sống, là một nghi lễ quan trọng chứ không phải thú chơi ngẫu hứng. Người xưa quan niệm rằng, vị trí trung tâm của thế giới nằm ở giữa, giữa là quân, còn các vị trí khác vận động chung quanh gọi là thần. Từ đó người ta sắp xếp các trật tự từ màu sắc, âm thanh cho đến hình khối theo nguyên tắc này. Càng về sau, nghi lễ ấy dần len lỏi xuống từng gia đình, từng con người rồi mới trở thành một thú chơi.

Hoa vừa mang yếu tố tâm linh, vừa có yếu tố thẩm mỹ nên đó là lý do vì sao hoa lại quan trọng với con người trong ngày Tết đến như vậy.

Quốc gia kỳ vọng vào sự phát triển quốc gia, từng gia đình, từng cá nhân cũng kỳ vọng cho sự phát triển của mình theo văn hóa đó. Đến thế kỷ 21 mà dân tộc ta được như ngày nay, chính là nhờ sự kiên cường bảo vệ nền độc lập; cần cù, chịu khó trong lao động dựng xây đất nước của bao thế hệ người Việt. Hoa vừa mang yếu tố tâm linh, vừa có yếu tố thẩm mỹ nên đó là lý do vì sao hoa lại quan trọng với con người trong ngày Tết đến như vậy.

Tuy chỉ là cảm thụ, nhưng với người xưa màu sắc trở thành một học thuật, áp dụng cho những ngày tháng quan trọng, đặc biệt là sự bắt đầu một chu kỳ như năm mới. Thí dụ màu đỏ biểu trưng cho phát triển tột bậc, nhưng để đạt sự tột bậc đó còn phải trải qua rất nhiều khó khăn, vượt qua những thách thức đòi hỏi sự nỗ lực phi thường.

Còn khi bàn về bắc-nam không phải chỉ nói về kinh độ, vĩ độ mà còn là về văn hóa. Thời Bắc thuộc, nước ta nằm ở phía nam của Trung Quốc, tất cả các màu sắc phải dùng theo nguyên lý tương sinh hoặc tương ứng để thu được phát triển lớn mạnh hơn. Theo ngũ hành, phương nam (ly) là hỏa, hỏa khí có vượng thì nước mới thịnh. Trên quan niệm đó, tôi cho rằng tập tục chơi hoa đào bắt đầu từ đây.

Đến thời nhà Nguyễn, sau khi cương thổ quốc gia đã thống nhất vẹn toàn, nguyên tắc này cũng được xác định như vậy. Bờ cõi, đất đai muốn thịnh vượng thì hỏa phải sinh thổ, và cây mai vàng (thổ) đã biểu trưng cho điều này trong cách chơi hoa của người phương nam. Tất nhiên trong cuộc sống hôm nay, Tết đến người miền nam có thể chơi hoa đào và người miền bắc cũng có thể chơi hoa mai theo nhu cầu, sở thích.

Tuy màu sắc với người chơi hoa có thể khác nhau, nhưng có một điểm chung cho tất cả mọi người, đó là màu của hoa phải là màu tươi. Nếu ta dùng màu vẽ hay giấy mầu tạo ra bông hoa, dù có giống, có đẹp, cũng không thể cộng hưởng thành một sức sống.

Tuy màu sắc với người chơi hoa có thể khác nhau, nhưng có một điểm chung cho tất cả mọi người, đó là màu của hoa phải là màu tươi.
Sự giao thoa chỉ diễn ra giữa các màu sống động của các cây hoa, đây là điều vi diệu, bởi màu sắc của hoa tươi có linh hồn, hơi thở riêng; với người yêu hoa say đắm họ còn thấy hoa buồn hay vui cùng người. Hoa tàn mà lại thêm tươi, trăng tàn mà lại hơn mười rằm xưa! Vì vậy màu sắc rất quan trọng, thậm chí được tôn vinh, thần thánh hóa ý nghĩa của nó.

Màu xanh lá cây – hành mộc thuộc cung Chấn (phương đông), là khởi đầu thế giới; còn màu trắng – hành kim thuộc cung Đoài (phương tây) là kết thúc thế giới. Đỉnh cao của các thành tựu là màu đỏ, kết thúc là màu trắng, để bắt đầu sang một chu kỳ mới. Do đó màu đỏ dùng trong những việc quan trọng như cưới xin, lễ hội, công việc trọng đại. Còn khi khép lại thế giới, trang nghiêm, trầm lắng, như trong tang lễ thì dùng màu trắng.

Ta còn thấy điều này cả trong âm nhạc, thí dụ cung thương thuộc kim theo sắp xếp của ngũ âm, nên giai điệu nhạc đám tang các nốt đều mang thuộc tính kim, cung bậc cao, màu trắng. Nghe âm thanh màu trắng (kim) đó là biết sự khép lại của thế giới, đưa tiễn một con người về nơi an nghỉ cuối cùng.

Chúng ta còn nhận ra những điểm tương đồng thú vị về văn hóa và thẩm mỹ của hoa giữa phương đông và phương tây. Thí dụ hoa violet màu tím với người phương tây biểu trưng cho tình yêu thì người Việt cũng quan niệm như vậy, bởi màu tím thuộc dương thủy, tương ứng với thận, mà thận thì liên quan đến sức khỏe và chất lượng đời sống tình dục của cả nam và nữ.

Thí dụ như hoa đỗ quyên chỉ phát triển và nở đẹp ở những vùng xứ lạnh vào tiết trời đông giá.
Người xưa cấm đưa hoa đỗ quyên vào phòng khách của các gia đình quyền quý hay dùng đỗ quyên cho việc thờ cúng. Vì sao? Vì nơi lạnh giá có tuyết là biểu trưng của thận, khí của bàng quang, nên đặt đỗ quyên ở chỗ này sẽ có sự vẩn đục về ý nghĩa. Với các loài hoa khác cũng áp dụng theo nguyên tắc như vậy.

Tất cả các bộ môn từ phong thủy học, dự báo học, nhân tướng học, sinh mệnh học…, về mặt lý luận, đều lấy hoa sen làm biểu trưng. Cánh sen bao bọc bên ngoài, khép mở, ôm ấp, chở che để nhụy sen hình thành, sinh sôi ở bên trong. Một thế đất, một ngôi nhà cũng vậy, nếu có lũy tre bao quanh, núi sông tương ứng, thì như hoa với nhụy, mới sinh sôi, tồn tại và phát triển.

Với loài hoa sen, cả đến khi héo tàn, gục xuống vẫn không thay đổi hình dáng ôm ấp bảo vệ, che chở, nên hoa sen mang biểu trưng tình mẫu tử vĩ đại, dành yêu thương vô điều kiện cho con đến khi chết. Vì vậy, hoa sen được đưa vào những nơi trang trọng, trong những nghi lễ cao quý…

Nếu một người chỉ thích các loài màu trắng như cúc, huệ, lan thì về tính cách và thẩm mĩ là người âm trầm, hướng nội; tương tự, nguyên tắc này cũng áp dụng với các màu đỏ, vàng, tím…

Mùa xuân, mùa mở màn một năm, còn gọi là mùa trăm hoa đua nở. Hoa màu đỏ biểu trưng cho ông vua, người đứng đầu; màu trắng-tiền bạc; màu xanh-học hành, màu vàng-đất đai, nhà cửa… mỗi màu biểu trưng mang một ý nghĩa.

Nếu ngẫu nhiên trong nhà ai đó ngày Tết bày lọ hoa nhiều màu thì đó là các thành viên gia đình có nhiều nghề nghiệp khác nhau; nếu hoa màu trắng sẽ thiên về tài chính; còn hoa màu vàng thì đây là gia đình thiên về hoạt động bất động sản.

Tại vị trí chính nam (ly, hỏa), người ta không bao giờ trồng hay cắm các loài hoa mang dáng dấp của nước, thí dụ violet màu tím là dương thủy sẽ khắc hỏa.

Người xưa còn cho rằng, những quan chức đương nhiệm mà ngẫu nhiên đào bể nước, đặt bể cá hay trồng các loài cây hoa mang tính thủy ở phương chính nam thì bị "phạm", không tốt.

Thứ nhất, là sự phân bố tự nhiên. Chỗ nào tập trung nhiều ánh nắng mặt trời sẽ xuất hiện nhiều ánh sáng rực rỡ, gọi là tiên thiên, tức là cái ban đầu.

Thứ hai, nếu người và cây hoa đều mang thuộc tính nóng (dương) thì vị trí trồng cây ấy phải thay bằng một loài hoa mang thuộc tính mát (âm) để cân bằng, đó là hậu thiên. Sự cân bằng giữa thẩm mỹ của người và hoa mới tạo nên sự hòa đồng, tốt cho gia chủ.

Sự cân bằng giữa thẩm mỹ của người và hoa mới tạo nên sự hòa đồng, tốt cho gia chủ.

Quy tắc này được áp dụng cho tất cả các loài hoa trong thời kỳ trồng, mọc tự nhiên. Về sau, khoa học kỹ thuật cây trồng phát triển, con người có thể tạo ra các loài cây, hoa có màu sắc, dáng hình theo ý muốn.

Một cái cây như ý người xưa phải mất hằng năm mới làm được thì bây giờ có thể đạt được trong vài ngày hoặc vài tuần.Từ phân bố tự nhiên của các loài hoa, con người ta đã chọn lọc cho phù hợp với các mục đích cụ thể, đấy là điều vĩ đại nhất trong văn hóa chơi hoa của ông cha ra. Hoa không chỉ đẹp mà còn có thể tác động dẫn đến sự thay đổi được sức khỏe, vận mệnh con người.

Tuy vậy, sự can thiệp "nhân tạo" của ngày hôm nay, chỉ là bồi đắp, thêm vào và lược bớt đi những rườm rà trong quá khứ; chủ động bổ sung làm cho phong phú thêm nền tảng văn hóa như kết quả tất yếu của sự phát triển, còn cái gốc, cái ban đầu vẫn không thay đổi.

 

Bây giờ người ta cũng nhấn mạnh con người cấn sống hòa hợp với thiên nhiên. Với riêng tôi, hai yếu tố này tương đồng, bởi nếu hiểu trời với đất là những con người cụ thể bằng xương bằng thịt thì hoàn toàn không đúng. Trời là thuộc tính của tự nhiên ở trên cao, đất là thuộc tính của tự nhiên ở dưới thấp, chúng ta phải hòa hợp với đất, hòa nhập với trời tức là với thiên nhiên.

Năm Bính Ngọ 2026 theo ngũ hành là Thiên Hà Thủy, Bính thuộc hỏa, Ngọ cũng thuộc hỏa. Màu đỏ là màu cao nhất ở trong ngũ hành, màu nóng nhất, có sức lan tỏa rực rỡ nhất và lung linh nhất. Bính Ngọ là một kết quả lớn, vì vậy năm nay nên chơi hoa màu đỏ vì nó toàn diện và sâu sắc cả về thẩm mĩ cũng như ý nghĩa đại cát rất cao.Cũng có ý kiến cho rằng, năm Bính Ngọ ngũ hành thuộc thủy (nước trên cao rơi xuống) trong khi can chi thuộc hỏa ví như lò lửa lớn, xung khắc với nhau. Đương nhiên, với thời gian một năm, thiên và nhân phải có những lúc giông bão khó khăn, nhưng giống một bếp lửa lớn, khi có hạt nước rơi vào thì lửa lại bùng lên. Tóm lại năm nay chơi hoa màu đỏ là màu toàn diện nhất cả trên cả dưới, cả sâu cả nông.

Một năm thiên can mang chữ Bính, địa chi mang chữ Ngọ, là tiểu vận chín của màu đỏ. Việt Nam là quốc gia Đông Nam Á nằm ở cung Tốn, muốn đạt kết quả lớn thì phải tích cực vận động, và với những gì chúng ta đang làm, đang chứng kiến trong cuộc sống hôm nay chính là một sự vận động quy mô quốc gia.

Vì màu đỏ ở vị trí sáng nhất, cao nhất nên để tiến tới và đạt được không phải dễ dàng. Chúng ta sẽ có một năm tất cả phải nỗ lực, cho dù vất vả những chắc chắn sẽ đạt được những thành công tột bực. Đó là ý nghĩa của chữ Bính Ngọ.

Hoa là sự kết tinh của các cuộc vận động, mà thượng tầng của vận động là mơ ước. Kết quả của mơ ước là mục đích của con người trong mọi hoạt động sống. Một bó hoa để tặng cho một danh vọng khác một bông hoa tặng cho tình yêu. Người ta tặng hoa vào những lúc đạt được một kết quả tốt hoặc vào những phút giây cao quý nhất. Vì thế bông hoa không chỉ là thẩm mĩ, mà còn mang linh hồn, thậm chí là biểu tượng của mơ ước. Sự chắp cánh cho từng bước đi của mỗi con người bắt đầu từ những bông hoa và những vườn hoa.

Xin trân trọng cảm ơn ông!