Văn hóa - nguồn lực nội sinh cho tăng trưởng hai con số

Văn hóa tạo “nền móng vô hình” của tăng trưởng

Khi nói đến tăng trưởng kinh tế, chúng ta thường nghĩ trước hết đến đầu tư, hạ tầng, công nghệ, tín dụng, thị trường hay năng suất lao động. Nhưng phía sau mọi con số vẫn là con người. Tăng trưởng kinh tế ở tầng sâu luôn là câu chuyện của văn hóa phát triển.

Văn hóa trước hết định hình hệ giá trị. Một nền kinh tế hiện đại cần những con người coi trọng lao động, sáng tạo, trách nhiệm, chữ tín, thượng tôn pháp luật và tinh thần cống hiến. Khi trung thực trở thành chuẩn mực, chi phí của sự nghi ngờ giảm xuống; khi chữ tín được coi trọng, giao dịch thuận lợi hơn; khi tinh thần trách nhiệm phổ biến, hiệu quả của bộ máy và doanh nghiệp được nâng lên; khi xã hội tôn vinh tài năng và thành công chính đáng, người trẻ có thêm động lực học hỏi, khởi nghiệp, đổi mới. Đây là những tác động khó tách riêng thành một chỉ số GDP, nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, chất lượng quản trị và sức cạnh tranh.

Văn hóa còn tạo dựng niềm tin xã hội - một loại vốn đặc biệt của phát triển. Những cải cách lớn đòi hỏi sự chia sẻ, đồng thuận và hợp tác của nhiều chủ thể. Khi người dân tin vào thể chế, doanh nghiệp tin vào môi trường kinh doanh và các cộng đồng tin nhau, nguồn lực xã hội được huy động nhanh hơn. Tăng trưởng hai con số vì thế không chỉ cần tốc độ của vốn, mà còn cần tốc độ của niềm tin.

Trong lịch sử Việt Nam, sức mạnh văn hóa nhiều lần kết tinh thành lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí tự lực, tự cường. Trong phát triển hôm nay, lòng yêu nước có thể biểu hiện bằng khát vọng làm ra sản phẩm Việt Nam có chất lượng, xây dựng thương hiệu Việt có uy tín và làm tốt nhất công việc của mình. Tinh thần đoàn kết cần được chuyển hóa thành năng lực hợp tác để hình thành những hệ sinh thái phát triển mới.

Tại Phiên họp thứ hai Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13/7/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: "Chính sức sống bền bỉ của văn hóa đã gìn giữ sức sống của dân tộc". Trong một thế giới biến động nhanh, sức bền của nền kinh tế không thể tách rời sức bền của hệ giá trị, bản sắc và niềm tin xã hội. Nghị quyết số 80-NQ/TW cũng xác định phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực và trụ cột của phát triển nhanh, bền vững. Điều quan trọng là làm cho các giá trị tốt đẹp đi vào hành vi kinh tế, đạo đức công vụ, văn hóa doanh nghiệp, đổi mới sáng tạo và quản trị quốc gia. Văn hóa giúp tốc độ phát triển đi cùng, đúng hướng, để sự giàu có vật chất không tách rời sự giàu có về tinh thần.

Từ vốn văn hóa đến sức sản xuất mới của nền kinh tế

Bên cạnh đóng góp tinh thần, văn hóa ngày nay đã trở thành một khu vực kinh tế có thể đo bằng doanh thu, giá trị gia tăng, việc làm, xuất khẩu và tài sản trí tuệ. Một bộ phim, trò chơi điện tử, bản thiết kế, chương trình biểu diễn, tour di sản hay nội dung số thành công đều có thể tạo ra chuỗi giá trị kéo theo du lịch, bán lẻ, công nghệ và thương mại điện tử.

Nhìn ra thế giới, xu hướng này rất rõ. Báo cáo Creative Economy Outlook 2024 của UNCTAD cho thấy, ở các quốc gia được khảo sát, kinh tế sáng tạo đóng góp từ 0,5% đến 7,3% GDP và sử dụng từ 0,5% đến 12,5% lực lượng lao động. Xuất khẩu dịch vụ sáng tạo toàn cầu đạt khoảng 1.400 tỷ USD năm 2022, tăng 29% so với năm 2017; xuất khẩu hàng hóa sáng tạo đạt khoảng 713 tỷ USD. Sáng tạo, vì thế, đã trở thành một bộ phận thực sự của thương mại và năng lực cạnh tranh toàn cầu.

Việt Nam sở hữu kho tàng văn hóa đặc biệt giàu có, từ di tích, di sản, lịch sử dựng nước - giữ nước đến ẩm thực, âm nhạc, mỹ thuật, thủ công, lễ hội và sự đa dạng của các vùng miền. Vấn đề là khả năng chuyển chất liệu thành tài sản trí tuệ, sản phẩm sáng tạo, thương hiệu và thị trường còn chưa tương xứng.

Những năm gần đây đã xuất hiện nhiều tín hiệu tích cực. Các tour đêm tại Nhà tù Hỏa Lò, Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho thấy khi di sản được kể lại bằng công nghệ và thiết kế trải nghiệm, giá trị văn hóa có thể tạo ra giá trị kinh tế mới. Nhiều chương trình biểu diễn, lễ hội, sản phẩm thiết kế, điện ảnh, trò chơi và nội dung số cũng cho thấy thị trường đang mở rộng; nhiều địa phương đã gắn di sản với du lịch, ẩm thực, làng nghề và kinh tế ban đêm.

Theo số liệu được công bố, năm 2022 các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đóng góp khoảng 4,04% GDP. Nghị quyết 80 đặt mục tiêu 7% GDP vào năm 2030 và 9% vào năm 2045. Khoảng cách từ khoảng 4% lên 7% đòi hỏi một chuyển đổi về chất: từ khai thác tài nguyên văn hóa sang tạo tài sản trí tuệ; từ sự kiện sang thương hiệu; từ sản phẩm đơn lẻ sang hệ sinh thái; từ thị trường trong nước sang thị trường toàn cầu.

Sức mạnh đặc biệt của công nghiệp văn hóa là đầu vào quan trọng nhất không phải tài nguyên hữu hạn, mà là tài năng, tri thức, câu chuyện, công nghệ và sáng tạo. Một tài sản trí tuệ tốt có thể được khai thác nhiều lần trên nhiều nền tảng, tạo giá trị gia tăng cao và phù hợp với yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng.

Để văn hóa thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới

Muốn văn hóa đóng góp xứng đáng vào mục tiêu tăng trưởng hai con số, trước hết cần thay đổi cách đo lường và nhìn nhận đóng góp của văn hóa. Nếu chỉ tính doanh thu hay giá trị gia tăng trực tiếp, chúng ta sẽ đánh giá thấp vai trò của văn hóa. Cần tính cả hiệu ứng lan tỏa đối với du lịch, thương mại, kinh tế đêm, công nghệ và quảng bá quốc gia, cùng những giá trị vô hình như niềm tin xã hội, năng lực sáng tạo và sức mạnh mềm.

Thứ hai, cần coi tài nguyên văn hóa là một loại tài sản phát triển đặc biệt và tổ chức khai thác theo chuỗi giá trị. Số hóa di sản không nên dừng ở lưu trữ. Dữ liệu văn hóa phải trở thành nguyên liệu cho giáo dục, thiết kế, điện ảnh, trò chơi, trí tuệ nhân tạo và các sản phẩm sáng tạo. Mỗi di sản hay câu chuyện lịch sử đều có thể là điểm khởi đầu của một hệ sinh thái nếu có bản quyền rõ ràng, công nghệ phù hợp và doanh nghiệp biết tổ chức thị trường.

Thứ ba, phải hình thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đúng nghĩa. Nhà nước cần hoàn thiện thể chế, bảo vệ sở hữu trí tuệ, tạo dữ liệu và hạ tầng dùng chung, phát triển không gian sáng tạo, hỗ trợ vốn, nhân lực và mở rộng thị trường quốc tế. Doanh nghiệp tổ chức sản xuất và thương mại hóa; nghệ sĩ, người sáng tạo tạo giá trị; trường đại học, viện nghiên cứu cung cấp tri thức; nền tảng số mở rộng phân phối.

Đặc biệt, cần thay đổi tư duy về quy mô. Không thể kỳ vọng đóng góp 7% GDP nếu phần lớn doanh nghiệp sáng tạo vẫn nhỏ, phân tán, thiếu vốn và khó tiếp cận thị trường quốc tế. Việt Nam cần những doanh nghiệp văn hóa đủ mạnh, những IP Việt Nam có khả năng sống lâu dài và các thương hiệu sáng tạo có thể cạnh tranh khu vực. Điều đó đòi hỏi chính sách khuyến khích đầu tư tư nhân, quỹ sáng tạo, đặt hàng, hợp tác công - tư và bảo hộ bản quyền đủ hiệu lực.

Mỗi địa phương cũng cần tìm đúng lợi thế văn hóa của mình thay vì chạy theo cùng một mô hình. Hà Nội có thể phát huy di sản, thiết kế và nội dung số; Huế có lợi thế về di sản, lễ hội, âm nhạc, ẩm thực; Thành phố Hồ Chí Minh có thị trường, công nghệ, điện ảnh và hệ sinh thái doanh nghiệp. Khi mỗi nơi tạo ra sản phẩm khác biệt và liên kết được với nhau, văn hóa có thể góp phần hình thành những cực tăng trưởng mới.

Cuối cùng, điều quan trọng nhất vẫn là con người. Công nghiệp văn hóa không thể phát triển nếu thiếu nhà sáng tạo, nhà sản xuất, chuyên gia bản quyền, công nghệ và marketing. Cũng không thể có nền kinh tế sáng tạo mạnh nếu xã hội không tôn trọng khác biệt, không khuyến khích thử nghiệm và không tạo điều kiện cho tài năng cống hiến. Đầu tư cho văn hóa, vì thế, cuối cùng vẫn là đầu tư cho con người.

Tăng trưởng hai con số là mục tiêu kinh tế, nhưng con đường đi tới mục tiêu ấy còn phải được tạo nên bởi niềm tin, khát vọng, kỷ cương, sáng tạo và bản lĩnh văn hóa. Khi sức mạnh tinh thần và sức mạnh kinh tế gặp nhau, văn hóa sẽ thực sự trở thành một trong những động lực tạo nên bước bứt phá của đất nước trong kỷ nguyên mới.