Tổng kết thi hành, hướng tới hoàn thiện Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan

Phát biểu khai mạc hội nghị, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hồ An Phong cho biết, Luật Sở hữu trí tuệ được Quốc hội thông qua năm 2005, qua hơn 20 năm thực hiện với 5 lần sửa đổi, bổ sung đã tạo hành lang pháp lý quan trọng để tổ chức, cá nhân sáng tạo, khai thác và bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan.

Theo Thứ trưởng, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã xác định rõ vai trò nền tảng, động lực của văn hóa đối với sự phát triển bền vững của đất nước. Do đó, cần có một hành lang pháp lý phù hợp, thể chế hoàn thiện, vừa thúc đẩy văn hóa phát triển, vừa bảo vệ và phát huy nguồn lực sáng tạo.

Thứ trưởng cũng chỉ ra, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mang lại những đột phá lớn, nhưng đồng thời phát sinh nhiều vướng mắc, tranh chấp trực tiếp về sở hữu trí tuệ. Công nghệ thay đổi quá nhanh đòi hỏi khung pháp lý phải kịp thời thích ứng để không bị tụt hậu, không để phát triển lệch hướng.

Báo cáo kết quả tại hội nghị, bà Phạm Thị Kim Oanh - Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả - cho biết, thời gian qua, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tham mưu xây dựng nội dung về quyền tác giả, quyền liên quan trong 2 luật; chủ trì xây dựng 4 nghị định, ban hành theo thẩm quyền 3 thông tư; trình cấp có thẩm quyền về việc gia nhập, tiếp tục áp dụng 4 điều ước quốc tế; tổ chức hơn 75 hội nghị, hội thảo, tọa đàm với trên 10.000 lượt người tham dự.
Công tác thực thi có nhiều chuyển biến: giai đoạn 2021-2025, các cơ quan chức năng đã tiến hành 127 cuộc thanh tra, kiểm tra, xử phạt 88 vụ việc, thu nộp ngân sách hơn 2,5 tỷ đồng, yêu cầu gỡ bỏ 6.157 đường dẫn, website vi phạm. Riêng 6 tháng đầu năm 2026, với đợt cao điểm thực thi quyền sở hữu trí tuệ, đã có 187 cuộc kiểm tra, xử phạt 71 vụ việc với tổng số tiền hơn 1,3 tỷ đồng, gỡ bỏ 1.175 đường dẫn, website vi phạm.

Bên cạnh kết quả đạt được, quá trình thi hành vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc. Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành điều chỉnh chung nhiều lĩnh vực có đặc thù khác nhau; nhiều quy định cụ thể còn bất cập, được tổng hợp thành 7 nhóm vướng mắc. Dù pháp luật năm 2026 đã bắt đầu tiếp cận vấn đề AI, yêu cầu xác định sự đóng góp của con người và lưu giữ tài liệu chứng minh quá trình sáng tạo, thực tiễn vẫn đặt ra nhiều câu hỏi về việc sử dụng tác phẩm, dữ liệu để huấn luyện AI, quyền đối với sản phẩm do AI hỗ trợ tạo ra, trách nhiệm của các bên cung cấp dịch vụ AI, cũng như tình trạng giả mạo, bắt chước giọng nói, giọng hát của người biểu diễn.

Trong khi đó, theo Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), hiện đã có 177/195 quốc gia ban hành luật riêng về quyền tác giả, quyền liên quan, trong đó có nhiều đối tác thương mại lớn của Việt Nam như Trung Quốc, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia.   Tại hội nghị, đại diện các bộ, ngành, địa phương cùng nhiều nhà khoa học, chuyên gia, luật sư, hiệp hội và tổ chức quản lý tập thể quyền đã thảo luận, chia sẻ kinh nghiệm và những vướng mắc từ thực tiễn quản lý, sáng tạo, khai thác tác phẩm. Điểm chung trong các tham luận là đề xuất sớm xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập, nhằm điều chỉnh đầy đủ, sát với đặc thù của lĩnh vực, nhất là trước những vấn đề mới từ môi trường số và trí tuệ nhân tạo.

Phát biểu kết luận, Thứ trưởng Hồ An Phong ghi nhận các ý kiến tham luận tại hội nghị và cho biết những đóng góp này sẽ được tiếp thu để hoàn thiện Báo cáo tổng kết, làm cơ sở xây dựng Dự án Luật Bản quyền tác giả trong thời gian tới. Theo Thứ trưởng, việc trước tiên là phải hoàn thiện thể chế cho đồng bộ, hiệu quả, và luật đã ban hành thì phải được thực thi nghiêm minh, bình đẳng với mọi chủ thể. Cách làm cần thận trọng, nhưng không vì thế mà bó hẹp không gian cho những người sáng tạo, đầu tư và khai thác tác phẩm. “Luật không phải để kìm nén phát triển, mà để phát triển cùng nhau. Mỗi người một vai trò trong cả một hệ sinh thái văn hóa”, Thứ trưởng nói. Ông cho rằng nhiều quốc gia đã giàu lên từ văn hóa, và với tiềm năng sẵn có cùng đội ngũ sáng tạo đông đảo, Việt Nam có đủ điều kiện để đi nhanh hơn trong thời gian tới, hướng tới mục tiêu của Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2045.