Bài 1: Xây dựng khung bảo đảm hoạt động phù hợp thực tiễn mới

Khi mô hình chính quyền thay đổi

Nghị quyết số 1206/2016/NQ-UBTVQH13 quy định về chế độ, chính sách và các điều kiện bảo đảm hoạt động của đại biểu HĐND (Nghị quyết 1206) được ban hành trong bối cảnh hệ thống chính quyền địa phương được tổ chức theo 3 cấp, tương ứng với HĐND cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã. Các chế độ, chính sách và điều kiện bảo đảm hoạt động của đại biểu HĐND vì thế cũng được thiết kế theo cấu trúc ba tầng ấy.

Hiện nay, tổ chức chính quyền địa phương đã xác lập mô hình 2 cấp, kéo theo sự phân định lại nhiệm vụ, quyền hạn, nguồn lực và phương thức vận hành của cả hệ thống chính quyền địa phương. Theo đó, nhiều quy định liên quan đến HĐND cấp huyện không còn áp dụng và khối lượng công việc của cấp tỉnh, cấp xã có những thay đổi đáng kể. Số liệu thống kê cũng cho thấy quy mô đại biểu HĐND đã thay đổi rất lớn: trước khi sắp xếp, cả nước có khoảng 3.420 đại biểu HĐND cấp tỉnh, 22.000 đại biểu cấp huyện và 235.000 đại biểu cấp xã; đến tháng 4.2026 còn khoảng 2.552 đại biểu cấp tỉnh và 72.440 đại biểu cấp xã.

Mặt khác, hầu hết địa bàn cấp xã, cấp tỉnh sau sắp xếp quy mô dân số, diện tích, số lượng khu dân cư và phạm vi quản lý đều lớn hơn trước. Khi cấp huyện không còn, yêu cầu đặt ra với HĐND cấp xã cũng thay đổi theo hướng rộng hơn, trực tiếp hơn và gần dân hơn. Qua đó có thể thấy HĐND đang vận hành trong một mô hình chính quyền mới và cần một “hạ tầng thể chế” mới để hoạt động hiệu quả. Bối cảnh đó đặt ra yêu cầu xây dựng một khung bảo đảm hoạt động của HĐND phù hợp với thực tiễn mới.

Bảo đảm để đại biểu hoạt động hiệu quả

Một lý do khác thúc đẩy việc rà soát Nghị quyết 1206 là sau gần 10 năm, nhiều quy định đã không còn theo kịp điều kiện kinh tế - xã hội và phương thức hoạt động của cơ quan dân cử. Để bảo đảm điều kiện cho hoạt động của đại biểu HĐND trong giai đoạn mới cần quan tâm đến hai vấn đề: (1) điều chỉnh mức chi và (2) điều chỉnh nội dung chi.

Bởi vì, các định mức chi được xây dựng trên mặt bằng của năm 2016, trong khi điều kiện kinh tế - xã hội và khối lượng công việc của đại biểu đã thay đổi. Do vậy, các mức chi như hoạt động phí của đại biểu HĐND phải được tăng lên. Những điều chỉnh này có cơ sở thực tiễn, nhất là khi cấp xã, cấp tỉnh phải đảm nhận nhiều nhiệm vụ hơn sau khi tổ chức lại chính quyền địa phương và việc mở rộng địa giới hành chính. Đồng thời, cần có quy định đầy đủ về các điều kiện hoạt động của đại biểu HĐND trong môi trường số, khi chuyển đổi số đã trở thành một bộ phận không thể thiếu của hoạt động quản trị nhà nước và hoạt động của cơ quan dân cử hiện nay.

Nhưng điều quan trọng là chính sách không nên chỉ dừng ở việc tăng mức chi. Một khung pháp lý tốt phải trả lời được câu hỏi lớn hơn: đại biểu cần những điều kiện gì để thực hiện được nhiệm vụ? Đó là thông tin, tài liệu; là điều kiện tiếp xúc cử tri; phương tiện phục vụ giám sát, khảo sát; điều kiện nghiên cứu, bồi dưỡng; là đi lại trên địa bàn rộng hơn; là khả năng tiếp cận dữ liệu, tài liệu điện tử và các nền tảng số.

Phát biểu tại Hội nghị HĐND toàn quốc ngày 28/5/2026, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã chỉ đạo, yêu cầu HĐND các cấp phải chủ động đề xuất tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, cơ chế, chính sách; gắn hoạt động giám sát với đánh giá hiệu quả thực thi chính sách và trách nhiệm công vụ, hướng tới xây dựng nền quản trị địa phương hiện đại, minh bạch, phục vụ nhân dân. Thông điệp đó cho thấy yêu cầu đối với HĐND trong giai đoạn mới đã cao hơn. Khi HĐND phải “quyết sách đúng, giám sát trúng, hành động đến cùng”, như tinh thần được Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, điều kiện bảo đảm hoạt động cũng không thể chỉ được tính bằng những khoản chi hỗ trợ đơn lẻ.

Cần một văn bản mới cho một mô hình mới

Một câu hỏi đáng chú ý đặt ra khi xây dựng khung bảo đảm hoạt động của HĐND phù hợp với thực tiễn mới là: nên tiếp tục sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 1206 hay ban hành một nghị quyết mới thay thế?

Về mặt kỹ thuật lập quy, sửa đổi một số điều của Nghị quyết 1206 có ưu điểm là kế thừa văn bản hiện hành, chỉ điều chỉnh những nội dung không còn phù hợp. Nhưng khi phạm vi thay đổi đã lớn, từ mô hình 3 cấp sang 2 cấp, loại bỏ toàn bộ quy định về cấp huyện, thay đổi căn cứ pháp lý, điều chỉnh chế độ, bổ sung nội dung chuyển đổi số và rà soát lại cơ chế phân định thẩm quyền, việc tiếp tục “chắp nối” giữa văn bản cũ và văn bản mới có thể khiến người áp dụng khó theo dõi. Bên cạnh đó, ngày 17/9/2026, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 18/2026/UBTVQH16 điều chỉnh Chương trình lập pháp năm 2026, trong đó bổ sung Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội thay thế Nghị quyết số 1206/2016/NQ-UBTVQH13.

Nếu chỉ coi đây là một cuộc “dọn dẹp” những quy định đã cũ, có thể có một văn bản đúng về kỹ thuật nhưng chưa chắc đã đủ cho thực tiễn. Thay đổi mô hình chính quyền phải đi cùng thay đổi cách bảo đảm cho cơ quan dân cử thực hiện chức năng của mình và xây dựng một khung thể chế phù hợp với một phương thức tổ chức, vận hành mới của HĐND.