Tăng cường năng lực thực thi ở cấp trực tiếp xử lý tình huống

Theo Trung tướng Trần Đức Thuận, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, sau hơn sáu năm triển khai thực hiện Nghị định số 81/2019/NĐ-CP về phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực này đã đạt nhiều kết quả tích cực. Cơ chế phối hợp bước đầu được hình thành; nhận thức của các bộ, ngành, địa phương từng bước được nâng lên; nhiều hoạt động tuyên truyền, tập huấn, hợp tác quốc tế được triển khai; Việt Nam cơ bản thực hiện nghiêm túc các nghĩa vụ quốc tế về không phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy nhiều quy định hiện hành không còn đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh mới. Trước hết, khuôn khổ pháp lý chủ yếu đang được quy định ở cấp nghị định, trong khi nhiều biện pháp quản lý có khả năng tác động trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân, quyền sở hữu và quyền tự do kinh doanh theo Hiến pháp cần phải được quy định bằng luật. Đây không chỉ là yêu cầu về kỹ thuật lập pháp mà còn là yêu cầu bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và tính ổn định của hệ thống pháp luật.

Bên cạnh đó, các quy định liên quan hiện đang phân tán trong nhiều luật khác nhau như quốc phòng, an ninh, hải quan, ngoại thương, hóa chất, năng lượng nguyên tử, ngân hàng, phòng, chống rửa tiền, khoa học và công nghệ… Việc thiếu một đạo luật thống nhất dẫn đến nguy cơ chồng chéo về thẩm quyền, thiếu đồng bộ trong tổ chức thực hiện, khó khăn trong phối hợp liên ngành và chưa tạo được cơ sở pháp lý đầy đủ để xử lý các tình huống phát sinh có yếu tố xuyên biên giới hoặc cần phản ứng nhanh.

Đáng chú ý, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, tài chính số và chuỗi cung ứng toàn cầu, nguy cơ lợi dụng hàng hóa, công nghệ lưỡng dụng, hoạt động nghiên cứu khoa học, đầu tư, thương mại và giao dịch tài chính để phục vụ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt ngày càng hiện hữu.

Trong khi đó, pháp luật hiện hành vẫn còn thiếu các quy định về kiểm soát tài trợ phổ biến, cơ chế trừng phạt tài chính mục tiêu, kiểm soát ngoài danh mục, chia sẻ dữ liệu, cảnh báo sớm và phối hợp xử lý giữa các cơ quan có liên quan. Đây chính là những khoảng trống cần được luật hóa để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong giai đoạn mới.

Thượng tướng Bế Xuân Trường, đại biểu Quốc hội tỉnh Cao Bằng cho rằng: Xây dựng và hoàn thiện pháp luật luôn là một trong những giải pháp quan trọng để đưa chủ trương của Đảng vào cuộc sống. Đối với lĩnh vực phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, yêu cầu đó càng trở nên cấp thiết khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, chủ động hội nhập quốc tế sâu rộng, đồng thời bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc.

Làm rõ một số vấn đề trong quá trình hoàn thiện Luật, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn TP Hải Phòng) cho hay: Cần thiết kế cơ chế hỗ trợ tuân thủ theo hướng phòng ngừa vi phạm, chứ không chỉ phát hiện và xử lý vi phạm. Đây là lĩnh vực rất chuyên sâu. Có những hàng hóa, thiết bị, phần mềm hoặc công nghệ bản thân hoàn toàn hợp pháp và được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu, sản xuất, y tế, công nghiệp, nhưng trong những điều kiện nhất định lại có thể trở thành đối tượng bị lợi dụng.

“Vì vậy, một doanh nghiệp hay cơ sở nghiên cứu nhiều khi không thiếu ý thức tuân thủ mà không đủ khả năng tự xác định chính xác ranh giới pháp lý của một giao dịch hoặc một công nghệ cụ thể”, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga phát biểu.

Dự thảo đã quy định về hướng dẫn tuân thủ, chương trình tuân thủ nội bộ và hỗ trợ doanh nghiệp. Bộ Quốc phòng cũng giải trình theo hướng phân tầng nghĩa vụ theo quy mô, lĩnh vực và mức độ rủi ro, tránh tạo thêm chi phí không cần thiết. 

“Tuy nhiên, tôi đề nghị nghiên cứu thêm một cơ chế tham vấn trước. Khi tổ chức, doanh nghiệp hoặc cơ sở nghiên cứu có căn cứ cho rằng một hoạt động có thể liên quan đến đối tượng lưỡng dụng nhưng chưa xác định chắc chắn nghĩa vụ pháp lý, họ có thể chủ động đề nghị cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn hoặc xác nhận phương thức xử lý”, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga phát biểu.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, cơ chế này có hai lợi ích. Một mặt, giúp Nhà nước phát hiện sớm các lĩnh vực, công nghệ và phương thức giao dịch mới. Mặt khác, tạo “vùng an toàn pháp lý” cho những chủ thể có thiện chí tuân thủ.

“Theo tôi, một đạo luật phòng ngừa tốt không chỉ làm cho người vi phạm sợ chế tài, mà phải làm cho người muốn tuân thủ biết rõ mình cần làm gì”, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga phát biểu.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh: Bên cạnh đó, việc quản lý dựa trên rủi ro phải đi cùng trách nhiệm giải trình đối với kết quả đánh giá rủi ro. Cần quan tâm hơn đến năng lực thực thi ở cấp trực tiếp xử lý tình huống; cần bổ sung cơ chế đánh giá việc thi hành Luật ở cấp độ chính sách.

Báo cáo tiếp thu, giải trình đã làm rõ lực lượng phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt được tổ chức trên cơ sở lực lượng hiện có, không làm phát sinh tổ chức, biên chế mới; việc phân bổ nguồn lực căn cứ kết quả đánh giá rủi ro và ưu tiên các địa bàn trọng điểm. 

Nhiều đại biểu Quốc hội đồng tình với chủ trương này. Tuy nhiên, “không tăng bộ máy” không có nghĩa là có thể xem nhẹ việc tăng năng lực. Đây là lĩnh vực mà cán bộ thực thi có thể phải xử lý những tình huống vượt xa kiến thức chuyên môn thông thường. Một thiết bị có thể được khai báo dưới tên thương mại rất phổ biến, nhưng công dụng, cấu hình kỹ thuật hoặc người sử dụng cuối cùng lại làm thay đổi hoàn toàn mức độ rủi ro.

Do đó, đại biểu Quốc hội đề nghị ngoài việc đào tạo, huấn luyện định kỳ, cần xây dựng mạng lưới chuyên gia hỗ trợ liên ngành, có cơ chế tham vấn nhanh cho lực lượng tại cửa khẩu, cảng biển, cảng hàng không, trung tâm logistics hoặc địa bàn trọng điểm khi gặp tình huống chưa thể kết luận.

Đồng thời, việc diễn tập nên được thiết kế theo tình huống liên ngành, không chỉ kiểm tra khả năng phát hiện hàng hóa mà cả khả năng xác minh người sử dụng cuối cùng, nguồn tiền, dữ liệu kỹ thuật và phối hợp giữa các cơ quan.