Sức sáng tạo của trung tâm xuất bản TP.HCM sau nửa thế kỷ

TP.HCM luôn là một trung tâm lớn của đất nước về lĩnh vực xuất bản trong nửa thế kỷ qua. Nhiều nhà xuất bản (NXB) tại Thành phố đã có những phát kiến quan trọng, góp phần mang tri thức tới người dân theo cách mới, lan tỏa rộng rãi văn hóa đọc.

Tri thức - Znews đã có cuộc trò chuyện với ông Trần Đình Ba - Phó giám đốc, Phó tổng biên tập NXB Tổng hợp TP.HCM - về những đóng góp của lĩnh vực xuất bản với sự phát triển của Thành phố trong nửa thế kỷ qua.

Một trung tâm xuất bản vừa truyền thống vừa hiện đại

- Là một người nghiên cứu lịch sử, đồng thời có nhiều năm làm trong lĩnh vực xuất bản, theo ông, dấu mốc TP.HCM chính thức mang tên Bác có ý nghĩa thế nào tới đời sống văn hóa của TP.HCM?

- 50 năm thành phố Sài Gòn mang tên Thành phố Hồ Chí Minh (2/7/1976-2/7/2026) là một dấu mốc lịch sử, giúp chúng ta có dịp nhìn lại những đổi thay của Thành phố sau hơn 50 năm đất nước thống nhất.

Ông Trần Đình Ba - Phó giám đốc, Phó tổng biên tập NXB Tổng hợp TP.HCM. Ảnh: IT.

Trải qua 50 năm, Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và cả nước nói chung đã có bước chuyển mình mạnh mẽ, nhất là từ sau công cuộc Đổi Mới 1986. Chúng ta chứng kiến sự thay da đổi thịt của nước nhà khi vượt qua những khó khăn từ hậu quả nặng nề của chiến tranh, từng bước khắc phục những khó khăn về kinh tế, văn hóa, xã hội để đến thời điểm hiện tại, thế và lực của Việt Nam ngày càng nâng cao trên trường quốc tế.

Riêng Thành phố Hồ Chí Minh, sau 50 năm trở thành thành phố mang tên Bác, đã là một đô thị năng động, trung tâm kinh tế, văn hóa của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và của cả nước. Song hành cùng với sự phát triển nhanh, năng động về kinh tế, Thành phố cũng là một trung tâm văn hóa bao chứa đầy đủ những yếu tố đan xen của truyền thống và hiện đại, vừa nhanh nhạy, năng động, vừa hỗn dung nhiều yếu tố văn hóa bản địa, quốc tế.

Dấu mốc 50 năm còn được nhìn rộng hơn với những xung lực phát triển mới khi chúng ta sắp tròn 1 năm Thành phố Hồ Chí Minh mở rộng từ công cuộc sắp xếp lại địa giới hành chính (1/7/2025-1/7/2026) và sắp tới đây, việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho Thành phố hứa hẹn tạo nhiều dư địa, động lực lớn hơn nữa về cơ chế, chính sách cho việc xây dựng, phát triển thành phố trong tương lai.

- Nhìn lại 50 năm qua, ông có đánh giá thế nào về đóng góp của ngành xuất bản với sự phát triển của TP.HCM?

- 50 năm là một quãng thời gian dài, và vai trò, đóng góp của ngành xuất bản trong bức tranh chung văn hóa - xã hội được chia ra các giai đoạn cụ thể, đi liền với các quyết sách chiến lược của Trung ương và Thành phố liên quan trực tiếp tới lĩnh vực văn hóa - xã hội nói chung hoặc tới ngành xuất bản nói riêng.

Về tổng thể, xuất bản Thành phố đã thực hiện tốt vai trò là hoạt động tư tưởng sắc bén của Đảng, Nhà nước và Nhân dân, góp phần trong việc tuyên truyền, xây dựng, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước.

Thuộc về lĩnh vực văn hóa, các ấn phẩm của ngành xuất bản Thành phố 50 năm qua đã góp phần to lớn trong xây dựng, bồi đắp tri thức, kiến tạo giá trị văn hóa, nâng cao dân trí cho người dân, góp phần xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc,... không chỉ của Thành phố, mà rộng ra có ảnh hưởng cả nước khi mà Thành phố là một trung tâm xuất bản, in và phát hành.

Đường sách TP.HCM đã chứng minh là một mô hình hiệu quả, thu hút nhiều độc giả trẻ thường xuyên lui tới. Ảnh: Phương Lâm.

Dấu ấn xuất bản của TP.HCM

- Đặt trong tương quan với những trung tâm xuất bản khác của Việt Nam, ông thấy có những dấu ấn riêng nào của nền xuất bản TP.HCM trong nửa thế kỷ qua?

- Thành phố Hồ Chí Minh trước hết, luôn là một trung tâm, đầu tàu về lĩnh vực xuất bản không chỉ 50 năm qua, mà trước đó từ cuối thế kỷ XIX khi kỹ thuật in ấn, xuất bản hiện đại của Tây phương du nhập vào nước ta, trước nhất là ở Sài Gòn.

Ngành xuất bản của Thành phố trong 50 năm qua luôn thể hiện sự năng động, đột phá trong tư duy, định hướng phát triển. Nhiều hình mẫu chưa có tiền lệ về xuất bản ra đời tại Thành phố, là dấu ấn riêng có của xuất bản Thành phố mà ở đây, tôi xin phép điểm qua vài di sản riêng, và chắc là không thể phản ánh đầy đủ.

Chẳng hạn, trước khi chúng ta có Chỉ thị 42 năm 2004, cho phép các công ty sách tư nhân liên kết xuất bản với các NXB thì ở Thành phố, các đơn vị làm sách tư nhân đã nhạy bén về thị trường, nắm bắt thị hiếu độc giả, đầu tư đề tài, bản thảo, chủ động trong in ấn, phát hành.

Từ sự phát triển của các đơn vị sách tư nhân này mà về sau, thay vì "đầu nậu xuất bản", Đảng, Nhà nước đã tạo điều kiện để có sự hợp tác, liên kết xuất bản; xuất bản Thành phố ghi dấu ấn lớn của một trung tâm xuất bản với Hội sách Thành phố được tổ chức thường niên 2 năm/lần (lần đầu năm 2000), quy tụ giới xuất bản cả nước với hàng trăm đơn vị xuất bản, công ty sách tham gia.

Ngành xuất bản của Thành phố trong 50 năm qua luôn thể hiện sự năng động, đột phá trong tư duy, định hướng phát triển. Nhiều hình mẫu chưa có tiền lệ về xuất bản ra đời tại Thành phố, là dấu ấn riêng có của xuất bản Thành phố.

Ông Trần Đình Ba

Sự kiện này thu hút đông đảo độc giả không chỉ Thành phố mà nhiều tỉnh, thành khác tìm đến để mua sách mới, săn các đầu sách giá trị được bán với chiết khấu hấp dẫn. Cũng là dịp để các đơn vị xuất bản giới thiệu tác giả, tác phẩm, xả hàng tồn kho... nên luôn được các đơn vị xuất bản trông đợi, trở thành hoạt động thường niên của giới xuất bản cả nước và mong rằng sắp tới đây, Hội sách sẽ được khôi phục trở lại; dù trước đây và hiện nay Thành phố có những đường sách tự phát như Đặng Thị Nhu, Trần Nhân Tôn... nhưng với việc ra đời và hoạt động hiệu quả của Đường sách Nguyễn Văn Bình (Đường sách TP.HCM) kể từ 2016 đến nay, cho thấy một mô hình Đường sách thành công của Thành phố và đưa mô hình đường sách vượt ra khỏi phạm vi sách, lan tỏa sức hút của điểm đến mang giá trị văn hóa, du lịch...

Sau khi Đường sách TP.HCM ra đời, một số tỉnh, thành đã xây dựng phố sách, đường sách, nhưng chưa thể hoạt động hiệu quả được như mô hình Đường sách TP.HCM.

TP.HCM là một trung tâm xuất bản sôi động, nơi có nhiều ý tưởng mới được chủ động triển khai. Ảnh: Linh Huỳnh.

- NXB Tổng hợp TP.HCM vốn có thế mạnh về mảng sách địa chí, lịch sử và văn hóa. Những bộ sách nào trong 50 năm qua của NXB, theo ông đã trở thành "di sản" không thể không nhắc tới khi bàn về đời sống văn hóa của thành phố này?

- Được thành lập từ năm 1977 đến nay, trong số hàng nghìn ấn phẩm do NXB ấn hành và đưa ra thị trường, mỗi ấn phẩm có sứ mệnh, dấu ấn, độc giả riêng phù hợp với nội dung truyền tải.

NXB thực hiện đa dạng đề tài sách ở hầu khắp các lĩnh vực, và đã định vị trong ngành xuất bản và độc giả thế mạnh về mảng sách lịch sử, văn hóa. Để lấy ra một vài đầu sách, bộ sách "không thể không nhắc tới" của NXB góp phần to lớn vào di sản văn hóa - tri thức của Thành phố là rất khó với bản thân tôi.

Trước hết, xin gợi ý vài chỉ dấu là hàng chục bộ sách, đầu sách của NXB đã nhận giải thưởng sách Hay, sách Quốc gia, giải thưởng khoa học Trần Văn Giàu...; nhưng rõ ràng là chưa thể khái quát hết được vì các giải thưởng này có tuổi đời ngắn hơn tuổi đời NXB.

Bản thân tôi ấn tượng với một số ấn phẩm có dấu ấn sâu đậm tới văn hóa, lịch sử Thành phố, trong đó có bộ Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh do GS Trần Văn Giàu chủ biên in nhiều lần (xuất bản lần đầu năm 1987 với 3 tập; năm 1998 in 4 tập, tái bản 2018) là bộ sách đã cung cấp tri thức tổng quan, chi tiết về lịch sử, văn hóa, xã hội, kinh tế của Thành phố, được thực hiện với nội dung đầy đặn, nguồn tư liệu tham khảo phong phú và đội ngũ tác giả có uy tín về học thuật, cũng như trong số họ nhiều người là nhân chứng sống của thành phố từ 1945 về sau; bộ sách Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn của Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu xuất bản 1994, được giải thưởng khoa học Trần Văn Giàu năm 2005 đã góp phần bổ sung nguồn tư liệu quan trọng về địa bạ ruộng đất của các tỉnh Nam Kỳ thời Nguyễn.

Bộ sách Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám gồm 3 tập của GS Trần Văn Giàu (in năm 1993, tái bản 2019) là công trình nghiên cứu cá nhân của GS Trần Văn Giàu, có thể xem là bộ sách nghiên cứu tư tưởng sử Việt Nam tương đối toàn diện cho một thời kỳ lịch sử trải dài hơn trăm năm với sự thay đổi của các thể chế; và gần đây nhất là bộ Gia Định - Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh dặm dài lịch sử (1698-2020) 2 tập của Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư giúp chúng ta có được nguồn tài liệu phù hợp với đa số đối tượng độc giả khi muốn tìm hiểu về mảnh đất này từ khởi thủy cho đến thời điểm 2020...

Một số cuốn sách của NXB Tổng hợp TP.HCM. Ảnh: NXB Tổng hợp TP.HCM, Duy Hiệu, Phương Lâm.

- Ông kỳ vọng ngành xuất bản tại TP.HCM sẽ có những bước thay đổi thế nào trong những năm tới?

- Trong thời gian qua, Đảng và Nhà nước có nhiều quyết sách to lớn tạo điều kiện cho sự phát triển của ngành xuất bản như Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam của Bộ Chính trị, Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới... Ngành xuất bản được định vị vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị của kinh tế - công nghệ văn hóa.

Chúng tôi kỳ vọng với chỉ đạo từ Trung ương và sự quan tâm sâu sát của lãnh đạo Thành phố tới lĩnh vực xuất bản, trong thời gian tới đây, xuất bản Thành phố sẽ được đầu tư xứng tầm để có những đột phá về cơ chế, chính sách, tạo điều kiện để những tiềm năng, dư địa vốn có của ngành có sức bật tốt hơn nữa. Trong Luật Đô thị đặc biệt của Thành phố, nên có điều khoản liên quan định hướng, tới các cơ chế, chính sách phát triển xuất bản để góp phần hiện thực hóa chỉ đạo của Nghị quyết 80, Chỉ thị 04,...

- Xin cảm ơn ông vì cuộc trò chuyện!