Người góp công xây dựng Luật Xuất bản, dẹp nạn 'rác văn hóa'

Năm 1991, ông Trần Văn Phượng được bổ nhiệm làm Cục trưởng - thời điểm đầy thử thách và cũng nhiều khát vọng, khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, xuất bản phải thoát khỏi mô hình bao cấp cũ để từng bước thích ứng với cơ chế thị trường.

Những cũng chính vào thời kì này, mặt trận văn hóa tư tưởng cũng phải đối diện với nhiều dòng văn hóa ngoại lai, du nhập vào bằng nhiều con đường khác nhau. Văn hóa đọc đương nhiên là vùng nhạy cảm nhất: sách đen, sách ảnh nude tràn ngập thị trường. Khái niệm “rác” văn hóa xuất hiện trên các phương tiện truyền thông, tình trạng một số nhà xuất bản “xé rào” trong cấp phép in sách, đề tài đội mũ “rộng vành” (nhà xuất bản đăng kí một đề tài chung, nhưng khi in, lại chia nhỏ thành nhiều tên sách khác nhau), nạn in lậu cũng bắt đầu xuất hiện.

Ông Trần Văn Phượng.

Giữa những đổi thay chóng mặt, ông Phượng vẫn giữ nhịp điềm đạm. Ông tin vào giá trị của sách nghiêm túc, sách tử tế. Ông không cực đoan trong những quyết định cấm phổ biến với những sách có hàm lượng tri thức từ các tác phẩm dịch của các nhà xuất bản phương Tây, các tác phẩm của tác giả văn chương trước 1975.

Thời gian này, đã xuất hiện lực lượng làm sách tư nhân có tâm huyết. Ông khuyến khích các nhà xuất bản mở rộng liên kết trong lĩnh vực khai thác bản thảo, cùng bỏ vốn đầu tư, các cá nhân, nhà sách tư nhân tham gia chuỗi cung ứng phát hành sách, cho phép mở các cơ sở in tư nhân, hoạt động trong khuôn khổ tôn trọng luật pháp...

Dưới thời ông làm Cục trưởng (1991-1995), nhiều chính sách mới, nghị định pháp luật được xây dựng, tạo nền móng cho giai đoạn phát triển sau này. Trong suốt 13 năm, từ vai trò Phó cục trưởng (1983-1990) đến Cục trưởng (1991-1995), ông đã đồng hành cùng ngành xuất bản Việt Nam trong giai đoạn đổi mới đầy thử thách và nhiều khát vọng vươn mình.

Những bước đi của ngành trong giai đoạn ấy - từ khung quản lý, thực hành cấp phép, kiểm soát nội dung, đến việc bảo vệ quyền tự do sáng tạo - đều in dấu bàn tay điều phối thận trọng và tâm huyết của ông. Ông hiểu sâu sắc rằng: để xuất bản Việt Nam chuyển mình trong cơ chế mới, không thể chỉ dựa vào ý chí hành chính hay tinh thần tự phát. Phải có luật. Phải có một khung pháp lý rõ ràng, đồng bộ, đủ sức điều chỉnh mọi mắt xích từ xuất bản đến in ấn và phát hành.

Luật Xuất bản 1993 trở thành nền tảng cho nhiều chính sách của ngành xuất bản tới nay. Ảnh: Báo Tiền Phong.

Trong dòng chảy lịch sử của ngành xuất bản sách, năm 1993, đánh dấu một cột mốc quan trọng: Luật Xuất bản đầu tiên được Quốc hội thông qua. Đó không chỉ là đạo luật đầu tiên dành cho xuất bản, mà còn là bước ngoặt làm thay đổi tư duy quản lý: từ định hướng hành chính sang pháp lý hóa trách nhiệm và quyền hạn.

Với cương vị người đứng đầu Cục Xuất bản, ông Trần Văn Phượng là nhân tố trung tâm tổ chức, chỉ đạo và điều phối toàn bộ quá trình xây dựng đạo luật này. Ông trực tiếp tham gia biên tập các dự thảo, tổ chức các hội thảo, xin ý kiến giới chuyên môn, luật gia, các nhà văn hóa.

Tư duy của ông luôn nhất quán: Luật không chỉ để kiểm soát, mà trước hết và trên hết phải làm sao tạo điều kiện cho sáng tạo và tư tưởng được sống đúng với vai trò của nó trong đời sống văn hóa dân tộc. Trong các cuộc hội thảo góp ý xây dựng luật, nhiều khó khăn phải đối diện, nhất là “điểm nghẽn” thể chế, là rào cản. Ông đã đi tìm chìa khóa để mở nút thắt này.

[...] Dự thảo từng bị ngừng lại, sửa đổi, chờ đợi những tín hiệu chính trị từ các cấp cao hơn.

Trước tình thế đó, ông Trần Văn Phượng đã tự mình quyết định lên gặp Tổng Bí thư Đỗ Mười để trực tiếp trình bày và xin ủng hộ. Đó là một cuộc gặp không ồn ào, nhưng đầy trọng lượng - thể hiện bản lĩnh của một người không vì e ngại mà dừng bước.

Với tinh thần trách nhiệm, ông đã chọn dấn thân, tin rằng sự thông hiểu ở cấp cao nhất sẽ mở lối cho cả ngành. Quyết định đó chính là chìa khóa giúp tháo gỡ những rào cản thể chế, tạo điều kiện để Luật Xuất bản 1993 được Quốc hội thông qua - và từ đó, mở ra một giai đoạn phát triển ổn định, minh bạch và có định hướng rõ ràng cho ngành xuất bản nước nhà.

Sau khi nghỉ hưu năm 1996, ông Trần Văn Phượng sống một đời thanh bạch, giản dị. Ông không viết hồi kí, không để lại di cảo, không nhận những vị trí danh dự sau khi rời nhiệm sở. Nhưng trong tâm thức của giới xuất bản, ông là một phần không thể thiếu trong hành trình chuyển mình của nghề.

Luật Xuất bản 1993 - đạo luật ông góp phần dựng xây - vẫn là nền móng pháp lý cho toàn ngành cho đến khi được thay thế và bổ sung sau này. Vào thời điểm bấy giờ, việc luật hóa hoạt động xuất bản cho phép các nhà xuất bản mở rộng quy mô, tìm kiếm đối tác liên kết, liên doanh, đặc biệt là với các đơn vị ngoài công lập. Điều này giúp gia tăng số lượng và chủng loại ấn phẩm, đáp ứng nhu cầu đa dạng của bạn đọc.

Những giá trị về quản lý, quyền tác giả, quyền tiếp cận tri thức vốn được ông và cộng sự định hình từ thập niên 90, thế kỉ trước - đến nay vẫn giữ nguyên tính thời sự.

Khi về hưu, ông chỉ nhẹ nhàng nói: “Mình làm được chút gì đó để sách đến gần hơn với người đọc là mừng rồi”. Những năm cuối đời, ông sống thanh đạm, vẫn giữ thói quen đọc sách uống trà, kể cho con cháu nghe những kỉ niệm sâu sắc trong cuộc đời làm nghề, nâng niu những cuốn sách trên giá như thể trò chuyện với những người bạn cũ. Ông mất năm 2024, để lại niềm tiếc thương trong lòng bao thế hệ những người làm xuất bản và bạn đọc yêu sách.