Nên đọc 'vô tri', đọc sâu, hay đọc cùng AI?

Chọn sách nào để đọc, nên dùng phương pháp đọc nhanh hay đọc sâu, lưu trữ kiến thức sau khi đọc thế nào - các chủ đề này đã được TS Tạ Thành Tấn, TS Nguyễn Tuệ Anh, TS Ngô Di Lân, ông Trần Mạnh Cường thảo luận tại buổi Reading Circle: Đọc sâu giữa một thế giới đầy biến động, diễn ra tại Hà Nội dịp cuối tuần.

Từ trái sang phải: TS Ngô Di Lân (Học viện Ngoại giao), TS Tạ Thành Tấn (Đại học Sư phạm Hà Nội), TS Nguyễn Tuệ Anh (Đại học Greenwich), ông Trần Mạnh Cường (CEO Khải Minh Books). Ảnh: Khải Minh Books.

Khi nào đọc "nhảy cóc", khi nào đọc sâu?

TS Tạ Thành Tấn (Giảng viên Đại học Sư phạm Hà Nội) cho rằng không nhất thiết lúc nào cũng phải đọc sâu. "Có nhiều cách đọc, đọc lướt, đọc vô tri, cũng như nhiều cách sống, nhiều cách học. Nếu ta đọc nghiên cứu thì ta cần đọc lướt, đọc nhanh, đọc ngay vào tóm tắt (abstract) hay kết luận (conclusion)", ông nói.

Ngoài ra, TS cho rằng đọc sâu cần đi đôi với đọc rộng. Ông so sánh hai việc này giống như đào giếng, để đào giếng sâu, cần phải đào tương đối rộng thì người đào giếng mới có một vị trí đứng hợp lý. Trong việc đọc cũng tương tự, nếu ta chưa đọc đủ rộng mà lại đọc quá sâu một lĩnh vực, dễ dẫn tới góc nhìn bị hạn hẹp.

Bàn riêng về kỹ năng đọc sâu, các diễn giả cho rằng khó tìm cách để vừa đọc sâu, vừa tiết kiệm năng lượng, công sức hay thời gian. Đây là một sự "trả giá" cần thiết để đổi lấy sự trưởng thành về tư duy sau khi đọc sách. Trong một số trường hợp, người đọc có thể dùng kỹ năng đọc nhanh, đọc lướt để nắm được tổng quan vấn đề, nhưng để đọc sâu, bắt buộc cần bỏ công sức nghiên cứu, suy ngẫm.

Theo TS Nguyễn Tuệ Anh (Giảng viên Đại học Greenwich), đọc sâu nghĩa là sau khi đọc ta nảy ra được câu hỏi về chủ đề đọc. TS Tạ Thành Tấn lại cho rằng đọc sâu là mở ra cơ hội để đối thoại - đối thoại với tác giả, đối thoại với chính mình, tìm ra điểm chung, điểm khác biệt. Ông cũng coi việc đọc là một quá trình "đi cày", lần một là "cày vỡ", lần hai, lần ba đọc mới có thể coi là "cày sâu".

Các diễn giả có những định nghĩa khác nhau về đọc sâu. Ảnh: Khải Minh Books.

TS Ngô Di Lân (Giảng viên Học viện Ngoại giao) lại nhận định đọc sâu nghĩa là có thời gian phản biện. Ông sử dụng AI như một công cụ để phản biện ý tưởng, thảo luận các chủ đề. "Cuốn sách bạn đọc có vô tình xuất hiện trong cuộc sống, trong cuộc trò chuyện, nghĩa là sách đã tự nhiên ngấm vào người mình. Có đối thoại, có suy ngẫm, có nảy ra mong ước từ sách, nghĩa là bạn đã đọc sâu cuốn sách đó", TS nói.

Chia sẻ về phương pháp để phát triển kỹ năng đọc sâu, TS Tạ Thành Tấn cho rằng cần đọc trọn vẹn tác phẩm, thay vì chỉ đọc đoạn trích. Ông lấy ví dụ chương trình giáo dục ngữ văn phổ thông hiện chưa thành công trong việc rèn luyện việc đọc sâu cho học sinh. Học sinh thường học các bài trích và không đọc toàn bộ tác phẩm, nên chưa hiểu tác phẩm như một tổng thể trọn vẹn mà còn nhìn nhận chúng khá manh mún, rời rạc.

Làm thế nào để chọn đúng sách trong thời đại "nhiễu động"?

Một chủ đề khác mà các diễn giả cũng nhắc tới đó là làm thế nào để có một danh sách sách thiết yếu cần đọc (essential book) khi hiện nay trên thị trường có quá nhiều ấn phẩm. Việc chọn sách cũng cần được rèn luyện để trở thành một "bộ lọc" tốt, nhằm tối ưu thời gian vốn đã ngày càng hạn hẹp.

Phương pháp chọn sách của TS Tuệ Anh là tìm hiểu về các bài phỏng vấn của tác giả, nghe các nội dung tác giả trả lời trên YouTube trước.

"Bỏ một tiếng để nghe tác giả nói, xem tác giả có xứng đáng để mình bỏ 10 tiếng đọc cuốn sách của họ không. Sau đó, ta đọc chương đầu xem sách có phù hợp không. Ta cũng nên bỏ qua cảm giác tội lỗi nếu bỏ ngang một cuốn sách vì sách dở, vì thời gian của mỗi người đều quý giá", TS Tuệ Anh chia sẻ.

TS Thành Tấn lại chọn phương pháp trực tiếp hơn là hỏi thầy giáo để xin tên các cuốn sách cần đọc. TS cũng hay chọn đọc các tác phẩm kinh điển, các tác phẩm đặt nền móng cho lĩnh vực đó.

Các diễn giả khuyến khích độc giả tìm về các tác phẩm gần gũi với văn hóa bản địa Việt. Một mặt, cần đọc đủ rộng để tiếp nhận tinh hoa thế giới nhưng một mặt, cũng cần đọc sâu hơn về các vấn đề của Việt Nam, để hướng tri thức của mình giải quyết các vấn đề của xã hội hiện tại.

TS Thành Tấn chia sẻ kinh nghiệm về việc hỏi thầy giáo để xin tên các cuốn sách cần đọc. Ảnh: Khải Minh Books.

Một số mẹo đọc mà các diễn giả chia sẻ gồm tranh thủ đọc trong giờ nghỉ, đọc theo phần/chương trước khi ngưng đọc, vừa đọc vừa đặt câu hỏi, ghi chú trực tiếp trên sách. TS Tuệ Anh thường đánh dấu các nội dung quan trọng khi đọc; sau khi đọc xong, lại đọc lại các đánh dấu này một lượt nữa.

TS Ngô Di Lân lại có cách đọc tập trung vào lý thuyết và ý tưởng. "Với tôi, lý thuyết và ý tưởng là phần đáng để lưu trữ. Các nội dung về kiểm chứng lý thuyết, case study trừ trường hợp đáng nhớ, thú vị, thì mới cần lưu trữ. Tôi quan tâm tính mới của nội dung đó, nhiều hơn chuyện tác giả chứng minh điều đó đúng", ông nói.

Theo TS, đôi khi, tác giả viết tròn trịa, đáp ứng mọi tiêu chí, khiến độc giả "gật gù" lại khiến tác phẩm mất đi tính mới. Một số tác phẩm đôi khi gây tranh cãi, chịu nhiều phê phán, nhưng đó cũng có thể là những tác phẩm chứa đựng ý tưởng mới đáng giá.

Buổi thảo luận (Reading Circle) cũng là sự kiện mở đầu của dự án The Tower - một dự án đọc và đối thoại đa chiều trong cộng đồng.

Dự án The Tower được thiết kế dựa trên ba trụ cột hoạt động cốt lõi. Thứ nhất, Reading Circle tương tự buổi thảo luận trên, nhằm xây dựng một không gian thảo luận mở định kỳ, tạo nên một cộng đồng đọc, gợi mở những đời sống mới cho sách.

Thứ hai, dự án sẽ xây dựng một ban biên tập, một mạng lưới cây bút cộng tác để tổ chức thực hiện các bài luận nghiên cứu (essay). Không dừng lại ở việc trình bày ý tưởng, các bài luận của The Tower hướng tới việc thiết lập một sân chơi mang tính khoa học với tinh thần phản biện, nơi các học giả có thể trình bày ý tưởng của mình trước cộng đồng mà không phải thỏa hiệp.

Ba là, The Tower chú trọng tới hoạt động điểm sách (book review). Tiêu chí chọn sách của The Tower là sách "khó", nghĩa là những tác phẩm đòi hỏi độc giả phải "rướn hơn" để tiếp nhận.

Trong thời gian tới, dự án được tổ chức bởi Khải Minh Books, cùng sự tham gia trực tiếp của các học giả trong và ngoài nước. Ban tổ chức dự án hy vọng The Tower mở ra một không khí học thuật mới, tạo nên nhiều không gian đối thoại, đặc biệt dành cho đối tượng các nhà nghiên cứu trẻ, hướng tới thảo luận các vấn đề sát sườn của xã hội Việt Nam.