Làm gì để nâng chất lượng biên tập viên - 'con chip nhạy cảm' của ngành sách?

Cuốn sách Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng mới bị thu hồi vì có những thông tin, nhận định không chính xác về một số nhân vật, sự kiện lịch sử, đồng thời sử dụng ngôn ngữ thể hiện chưa phù hợp khi viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh và một số lãnh đạo tiền bối của Đảng. Điều này đặt ra câu hỏi cho các nhà xuất bản hiện nay về tính cấp thiết của việc nâng cao chất lượng quy trình thẩm định, biên tập cuốn sách.

Các chuyên gia cho rằng cần nâng cao chất lượng công tác biên tập, tăng cường quản lý từ một số nhà xuất bản, nâng cao ý thức chủ động trong việc tự học của biên tập viên.

Biên tập là khâu then chốt đảm bảo chất lượng xuất bản phẩm

Bà Vũ Thị Quỳnh Liên - Tổng biên tập Nhà xuất bản Kim Đồng - cho rằng nhà xuất bản cần đảm bảo quy trình làm việc nhiều cấp; trong đó thẩm định là yếu tố tiên quyết và biên tập là khâu then chốt để đảm bảo chất lượng đầu ra của xuất bản phẩm.

Ông Lê Huy Hòa, nguyên Giám đốc - Tổng biên tập Nhà xuất bản Lao động - nhận định ở một số ấn phẩm có sự suy giảm chất lượng, cần xét tới trách nhiệm của đội ngũ lãnh đạo nhà xuất bản.

Trách nhiệm này bao gồm xây dựng hệ thống làm việc, quy trình biên tập, kiểm duyệt tại nhà xuất bản, nuôi dưỡng nhân sự chất lượng, xây dựng kế hoạch đào tạo năng lực, đạo đức nghề nghiệp.

Về xây dựng hệ thống làm việc, quy trình biên tập; ông Lê Huy Hòa cho biết trước đây bản thảo của tác giả gửi đến được phân về các phòng ban khác nhau của nhà xuất bản, mỗi phòng ban có một trưởng ban dày dặn kinh nghiệm, có vai trò làm “chốt chặn” tin cậy về kiểm duyệt nội dung.

Tổng biên tập sẽ làm việc với Trưởng ban để nắm các nội dung cần lưu ý, nội dung “gai góc” trong cuốn sách, từ đó có những hướng biên tập phù hợp với cuốn sách.

Thiếu chuyên môn hóa theo phòng ban, một số nhà xuất bản còn không chú trọng xây dựng đội ngũ biên tập viên cơ hữu mà thuê biên tập viên theo mùa vụ, khiến tính chuyên nghiệp và trách nhiệm với công việc biên tập suy giảm. Ngoài ra, công tác đào tạo đạo đức, nghiệp vụ cho biên tập viên của nhà xuất bản cũng cần được coi trọng hơn nữa.

Ông Đỗ Quang Dũng, Phó chủ tịch chuyên trách Hội Xuất bản Việt Nam - nguyên Phó giám đốc Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, cũng đồng tình với quan điểm cho rằng một số tổng biên tập nhà xuất bản hiện nay cần quan tâm nhiều hơn tới công tác biên tập.

Phó chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam cho rằng thái độ của xã hội với sai sót ngữ nghĩa trong xuất bản hiện nay cũng hời hợt hơn trước. Trước đây, giai đoạn 1980-1990, báo chí có mục “Dọn vườn”, thường xuyên chỉ ra các lỗi sai của các nhà xuất bản, khiến nhiều nhà xuất bản e ngại sách xuất hiện trong mục này. Hiện nay, lỗi về ngữ nghĩa, chính tả, biên tập lại chỉ bị coi là “lỗi thường gặp”.

Ông Đỗ Quang Dũng, Phó chủ tịch chuyên trách Hội Xuất bản Việt Nam - nguyên Phó giám đốc Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật. Ảnh: Đinh Hà.

Trách nhiệm chủ động trau dồi chính mình của biên tập viên cũng góp phần quyết định chất lượng sách. Ông Đỗ Quang Dũng nhấn mạnh biên tập viên hiện nay cần trau dồi thêm kỹ năng tự học, tra cứu.

Ông Lê Huy Hòa cũng có quan điểm tương tự, ông cho rằng biên tập viên cần học hỏi, bồi đắp kiến thức chuyên môn về lĩnh vực sách mình làm, đạt trình độ để “gác cổng tri thức”, phát hiện “sạn” tư tưởng trong bản thảo.

Nguyên Giám đốc - Tổng biên tập Nhà xuất bản Lao Động cho biết trước đây, nhiều biên tập viên lĩnh vực văn học cũng là những người sáng tác, biên tập viên lĩnh vực nào cũng đều là những chuyên gia trực tiếp hoặc từng trực tiếp tham gia công tác trong lĩnh vực đó. Kinh nghiệm “thực chiến” khiến biên tập viên vừa có kiến thức chuyên môn, vừa thấu hiểu tác giả, từ đó phối hợp làm việc với tác giả tốt hơn.

"Biên tập viên đóng vai trò như 'con chip nhạy cảm', phát hiện và 'chặn sóng độc' cho ngành xuất bản".

Ông Lê Huy Hòa

"Biên tập viên đóng vai trò như 'con chip nhạy cảm', phát hiện và 'chặn sóng độc' cho ngành xuất bản", ông Lê Huy Hòa nói.

Ngoài ra, nhờ AI và mạng xã hội phát triển, hiện nay ai cũng có thể trở thành tác giả. Một số tác giả ngày nay có nền tảng, xuất thân và kinh nghiệm phong phú; nhưng điều đó không đảm bảo tác giả có năng lực diễn đạt ngôn ngữ tốt. Biên tập viên càng cần phải trau dồi năng lực biên tập để chuyển hóa chuyên môn của tác giả thành ngôn ngữ dễ hiểu với độc giả.

Xuất bản vừa là lĩnh vực hoạt động tư tưởng sắc bén của Đảng, vừa đáp ứng nhu cầu tiếp cận tri thức của thị trường, vừa là công cụ giáo dục, là trung tâm của hệ sinh thái sáng tạo nội dung, một hạt nhân quan trọng của công nghiệp văn hóa. Vai trò của xuất bản ngày càng quan trọng, đòi hỏi ngành cần có các giải pháp nâng cao chất lượng biên tập.

Thẩm định là yếu tố tiên quyết, biên tập là khâu then chốt

Chia sẻ về kinh nghiệm trong công tác thẩm định, biên tập của một nhà xuất bản uy tín hàng đầu, bà Vũ Thị Quỳnh Liên, Tổng biên tập Nhà xuất bản Kim Đồng, cho biết Nhà xuất bản Kim Đồng có một quy trình thẩm định, biên tập, đọc duyệt nghiêm ngặt và luôn chú trọng việc tuân thủ quy trình này trước khi phát hành.

Theo đó, ở khâu chọn lọc bản thảo, với các đề tài được ban Giám đốc định hướng thực hiện, phòng bản quyền và các phòng ban biên tập sẽ tìm kiếm, khai thác, lên ý tưởng, xây dựng đề cương và đồng hành với các tác giả để tổ chức thực hiện.

Bà Vũ Thị Quỳnh Liên, Tổng biên tập Nhà xuất bản Kim Đồng. Ảnh: Nhà xuất bản Kim Đồng.

Với các bản thảo do các tác giả gửi đến, ban biên tập sẽ tiếp nhận và thẩm định. Chỉ những bản thảo được ban Giám đốc nhà xuất bản phê duyệt mới được đưa vào kế hoạch xuất bản.

Sau khi được lựa chọn đưa vào kế hoạch xuất bản, bản thảo trải qua quy trình biên tập nhiều bước bởi các biên tập viên. Sau đó, bản thảo còn được đọc, góp ý và rà soát ở các cấp chuyên môn tiếp theo từ trưởng ban biên tập đến tổng biên tập, trước khi đưa vào sản xuất. Đối với những bản thảo có nội dung chuyên sâu, có tính đặc thù, nhà xuất bản chủ động tham vấn các chuyên gia, nhà nghiên cứu để đảm bảo tính chính xác và khách quan.

Bản thảo tiếp tục đi qua các khâu đọc duyệt, sửa morasse, rà soát chế bản, kiểm tra bìa, minh họa, chú thích, thông tin bản quyền, thông tin tác giả, dịch giả, họa sĩ, cũng như dữ liệu in ấn. Quy trình này giúp hạn chế tối đa sai sót, nhằm đảm bảo sách đến tay bạn đọc có chất lượng nội dung và hình thức tốt nhất.

Ngoài đảm bảo quy trình, nhà xuất bản Kim Đồng còn tổ chức các khóa đào tạo nội bộ về kiến thức pháp luật, cập nhật chủ trương của Đảng và Nhà nước, cử các biên tập viên tham gia các lớp bồi dưỡng kiến thức, thi Chứng chỉ biên tập viên, tham dự Hội nghị tập huấn do Cục Xuất bản, In và Phát hành, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức.

Tổng biên tập Nhà xuất bản Kim Đồng nhận định trách nhiệm đào tạo cũng rất cần được phát huy vai trò của các tổ chức xã hội nghề nghiệp như Hội Xuất bản Việt Nam rất phù hợp để tổ chức các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ, các hoạt động chia sẻ kinh nghiệm từ chuyên gia trong ngành.