Khi bản quyền bị xâm phạm

Từ sao chép đơn lẻ sang khai thác nội dung có tổ chức

Cục Xuất bản, In và Phát hành, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vừa tổ chức Hội nghị triển khai Công điện số 38/CĐ -TTg ngày 5/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Phó Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Ngọc Bảo cho biết, trước đây hành vi vi phạm chủ yếu là in lậu, photo trái phép hoặc scan sách giấy để chia sẻ file trên website, diễn đàn trực tuyến. Hiện nay các đối tượng đã tận dụng mạng xã hội, ứng dụng di động, nền tảng xuyên biên giới và sàn thương mại điện tử để phát tán, khai thác hoặc kinh doanh xuất bản phẩm trái phép dưới nhiều hình thức.

Các hành vi vi phạm phổ biến gồm chia sẻ trái phép file pdf, epub, audiobook; đăng tải toàn bộ nội dung sách dưới hình thức “review”, “chia sẻ kiến thức”; phát sóng trực tiếp đọc toàn bộ nội dung xuất bản phẩm trên mạng xã hội; giả mạo nhà xuất bản hoặc đơn vị phát hành để kinh doanh sách giả, sách lậu với giá thấp nhằm thu hút người tiêu dùng…

Đáng chú ý, nhiều hành vi vi phạm đã chuyển từ hình thức sao chép đơn lẻ sang khai thác nội dung có tổ chức, gắn với cơ chế tạo lượt xem, tương tác và doanh thu trên nền tảng số. Một số website, tài khoản mạng xã hội thường xuyên thay đổi tên miền, sử dụng máy chủ đặt ở nước ngoài hoặc che giấu thông tin định danh nhằm gây khó khăn cho công tác phát hiện và xử lý vi phạm.

Bà Ngô Ly, Công ty Cổ phần Sách Alpha dẫn chứng, chỉ cần tìm kiếm những đầu sách nổi tiếng như Tư duy nhanh và chậm hay Chiến lược đại dương xanh trên Google, có thể xuất hiện hàng chục website lậu ngay trong trang kết quả đầu tiên. Có trang ghi nhận gần 2.000 lượt tải đối với một đầu sách. Điều đó cho thấy mức độ thất thoát doanh thu đối với các đơn vị xuất bản là rất lớn.

Các nhóm xuất bản phẩm bị xâm phạm nhiều hiện nay chủ yếu là sách giáo khoa, sách bổ trợ, sách tiếng Anh, sách văn học, sách thiếu nhi và sách kỹ năng. Đây là những nhóm xuất bản phẩm có nhu cầu sử dụng lớn, dễ bị sao chép và phát tán trái phép trên môi trường số.

Ước tính, tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường số gây thiệt hại khoảng 7.000 tỷ đồng/năm đối với ngành nội dung số Việt Nam, trong đó có lĩnh vực xuất bản số. Nhiều nhà xuất bản và doanh nghiệp phát hành phản ánh doanh thu có thể giảm từ 20 - 30% do tình trạng phát tán trái phép xuất bản phẩm điện tử. Không chỉ gây thiệt hại kinh tế trực tiếp cho các chủ thể quyền, tình trạng vi phạm bản quyền còn ảnh hưởng đến động lực đầu tư phát triển của các đơn vị làm sách.

Theo Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Phạm Thị Kim Oanh, xuất bản phẩm điện tử hiện còn đối diện nguy cơ bị thu thập quy mô lớn để huấn luyện các hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) mà chưa được cho phép. Các mô hình AI có thể sử dụng sách điện tử, giáo trình, tài liệu chuyên khảo để tạo bản tóm tắt tự động, nội dung phái sinh hoặc cung cấp dịch vụ hỏi - đáp dựa trên nội dung sách gốc mà không trả tiền bản quyền. Điều này đặt ra thách thức mới cho ngành xuất bản.

Kết hợp đồng thời pháp lý - công nghệ - chế tài xử phạt

Dù công tác thanh tra, kiểm tra thời gian qua đã được tăng cường và nhiều vụ án sách giả lớn đã bị xử lý, song việc bảo vệ bản quyền số vẫn gặp nhiều khó khăn. Theo ông Nguyễn Ngọc Bảo, phần lớn nhà xuất bản Việt Nam có quy mô vừa và nhỏ, nguồn lực hạn chế nên khó đầu tư các giải pháp công nghệ bảo vệ bản quyền hiện đại. Trong khi đó, các đối tượng vi phạm liên tục thay đổi phương thức hoạt động để vượt qua lớp bảo vệ kỹ thuật.

Đặc biệt, việc xử lý vi phạm trên các nền tảng xuyên biên giới hoặc có máy chủ đặt ngoài Việt Nam vẫn còn nhiều vướng mắc về thẩm quyền, kỹ thuật và cơ chế phối hợp thực thi pháp luật. Thực tế này khiến nhiều đơn vị dù phát hiện vi phạm nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc yêu cầu gỡ bỏ nội dung hay truy cứu trách nhiệm.

Bà Phạm Thị Kim Oanh cho rằng, việc bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan đối với xuất bản phẩm điện tử không thể chỉ dừng ở xử lý sau vi phạm, mà cần chuyển sang mô hình quản trị chủ động, kết hợp giữa biện pháp pháp lý, kỹ thuật, trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, kiểm soát dữ liệu dùng cho trí tuệ nhân tạo và chế tài xử phạt hành chính đủ sức răn đe.

Trong đó, xác định doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian là “điểm chặn kỹ thuật” của hành vi xâm phạm. Muốn chống sách điện tử lậu, không thể chỉ xử lý người sao chép hoặc người chia sẻ đường dẫn (link), mà phải buộc nền tảng lưu trữ, nền tảng chia sẻ, công cụ tìm kiếm, mạng xã hội và đơn vị cung cấp hạ tầng kỹ thuật thực hiện đầy đủ trách nhiệm theo quy định pháp luật.

Công nghệ được xem là “lá chắn” quan trọng trong cuộc chiến bảo vệ bản quyền số. Nhiều chuyên gia đề xuất triển khai đồng bộ các biện pháp như gắn mã định danh cho xuất bản phẩm điện tử, áp dụng watermark cá nhân hóa để truy vết nguồn phát tán, xây dựng cơ sở dữ liệu nội dung mẫu nhằm tự động phát hiện bản sao vi phạm.

Tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành, thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp xuất bản và các nền tảng số lớn. Khi có đầu mối tin cậy và quy trình xử lý rõ ràng, việc gỡ bỏ sách lậu, audiobook vi phạm hay các link phát tán trái phép sẽ nhanh và hiệu quả hơn.

Đại diện Công ty Cổ phần BOOKAS đề xuất Hội Xuất bản Việt Nam nghiên cứu thành lập Trung tâm Bản quyền trong lĩnh vực xuất bản. Trung tâm này có thể đóng vai trò xác minh quyền sở hữu, chuẩn hóa dữ liệu bản quyền, truy xuất nguồn gốc xuất bản phẩm và hỗ trợ xử lý vi phạm đối với cả sách in lẫn xuất bản phẩm số.

Xây dựng hệ sinh thái bảo vệ bản quyền số hiện đại, hiệu quả sẽ góp phần thúc đẩy sáng tạo, phát triển ngành xuất bản và công nghiệp nội dung số Việt Nam.