Đưa sách Việt ra thế giới

Phu nhân Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, bà Ngô Phương Ly, thăm và trao tặng Thư viện Oodi, Phần Lan "Tủ sách tiếng Việt" hôm 21/10/2025. Ảnh: Cổng thông tin điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập sâu rộng, ngành xuất bản không chỉ còn là lĩnh vực văn hóa đơn thuần mà đã trở thành một phần quan trọng của công nghiệp nội dung và sức mạnh mềm quốc gia. Các quốc gia có ngành xuất bản phát triển như Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan hay các nước châu Âu đã chứng minh rằng việc xuất khẩu sách và bản quyền không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần lan tỏa hình ảnh, văn hóa và tư duy của dân tộc ra thế giới.

Việt Nam, với bề dày văn hóa và nguồn nội dung phong phú, có nhiều tiềm năng để tham gia vào dòng chảy này. Tuy nhiên, thực tế cho thấy sự hiện diện của sách Việt Nam trên thị trường quốc tế vẫn còn hạn chế, chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có.

Từ kinh nghiệm thực tiễn tham gia các hội sách quốc tế như Frankfurt Book Fair, London Book Fair, trình bày tại các chương trình Fellowship ở Hàn Quốc, Thổ Nhĩ Kĩ, Trung Quốc, Thái Lan… bài viết đề cập hai khía cạnh: chính sách hỗ trợ và thực tiễn triển khai, từ đó đề xuất một số định hướng nhằm thúc đẩy việc đưa sách Việt Nam ra thế giới một cách hiệu quả và bền vững.

Chính sách hỗ trợ xuất khẩu sách hiện nay

Các cơ quan quản lý như Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Cục xuất bản và Hội xuất bản đã phối hợp cùng các quan có liên quan đã có những bước đi nhất định như tổ chức gian hàng quốc gia tại các hội sách quốc tế, khuyến khích xuất khẩu nội dung văn hóa bằng việc chủ động tham gia các hội sách quốc tế, các khóa đào tạo ngắn về biên tập, truyền thông, chuyên viên bản quyền. Đây là những nền tảng quan trọng, thể hiện sự quan tâm của các Bộ ban ngành đối với hoạt động này.

Tuy nhiên, ngành xuất bản vẫn còn thiếu:

Quỹ dịch thuật quốc gia

Các nước như Indonesia, Hàn Quốc, Trung Quốc hay Đức đều có quỹ hỗ trợ dịch thuật quy mô lớn, giúp: Giảm chi phí cho đối tác nước ngoài và tăng khả năng xuất khẩu bản quyền.

Tại Indonesia, chương trình Literature Translation and Promotion Program (LitRI) được khởi động từ năm 2015, do chính phủ Indonesia triển khai nhằm: Hỗ trợ dịch thuật và quảng bá văn học Indonesia ra quốc tế. Theo các báo cáo quốc tế về xuất bản chương trình đã hỗ trợ dịch hơn 200 đầu sách sang 30+ ngôn ngữ trong vòng vài năm, mỗi năm có khoảng 40–60 dự án dịch thuật được tài trợ. Kết quả là Indonesia nhanh chóng gia tăng sự hiện diện văn học trên thị trường quốc tế chỉ trong chưa đầy một thập kỷ.

Tại Hàn Quốc cơ quan chủ trì là Literature Translation Institute of Korea, thành lập từ năm 2001 nhằm hỗ trợ và theo dõi dự án. Theo các báo cáo từ ngành xuất bản quốc tế:

Hỗ trợ dịch hơn 1.500 đầu sách sang hơn 40 ngôn ngữ. Mỗi năm đã thực hiện tài trợ khoảng 100-150 dự án dịch thuật, đặc biệt trong một năm sẽ có nhiều chương trình đào tạo hàng trăm dịch giả chuyên nghiệp trên toàn cầu. Nhờ đó, nhiều tác phẩm Hàn Quốc đã trở thành sách bán chạy quốc tế và được chuyển thể thành phim, series toàn cầu. Năm 2024 có giải Nobel văn học.

Việt Nam hiện chưa có cơ chế tương tự ở quy mô đủ lớn vì vậy chưa tạo được môi trường cùng nhau sáng tạo và kích thích các tác giả đầu tư chuyên môn cao hơn cho các tác phẩm.

Chính sách đào tạo nguồn nhân lực

Hiện trạng đào tạo ngành xuất bản tại các cơ sở trọng điểm như Học viện Báo chí và Tuyên truyền hay Đại học Văn hóa Hà Nội dù đã tạo được nền tảng lý luận và nghiệp vụ cơ bản cho thị trường nội địa, nhưng vẫn đang bộc lộ những khoảng trống lớn khi đặt trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Chương trình học hiện nay phần lớn tập trung vào quy trình biên tập truyền thống và quản lý xuất bản trong nước, trong khi những mảng kiến thức mang tính sống còn cho việc xuất khẩu văn hóa như quản trị bản quyền quốc tế (International Rights Management), luật sở hữu trí tuệ xuyên biên giới hay chiến lược kinh doanh xuất bản toàn cầu vẫn còn rất mờ nhạt. Sinh viên và học viên ngành xuất bản gần như thiếu vắng hoàn toàn các học phần chuyên sâu về kỹ năng đàm phán, phương pháp định giá bản quyền trên thị trường ngoại hay cách thức xây dựng hồ sơ tác phẩm (Rights Guide) theo tiêu chuẩn của các hội sách lớn như Frankfurt hay London.

Hệ quả là, nguồn nhân lực sau khi tốt nghiệp thường rơi vào tình trạng hụt hẫng về kỹ năng thực chiến. Học viên gần như không có cơ hội được thực hành trong một môi trường quốc tế thực thụ; họ thiếu đi những chuyến đi thực tế, những đợt thực tập tại các Agency bản quyền nước ngoài hay cơ hội trực tiếp quan sát và tham gia vào các sàn giao dịch tại các hội sách quốc tế. Đây là một thiệt thòi lớn, bởi bản quyền không chỉ là lý thuyết trên văn bản, mà là một mạng lưới quan hệ xã hội và kỹ năng nắm bắt tâm lý thị trường được tích lũy qua trải nghiệm thực tế.

Để hiện thực hóa mục tiêu đưa sách Việt Nam vươn tầm thế giới, chính sách đào tạo cần có một cuộc chuyển mình mạnh mẽ, thoát khỏi tư duy khép kín để hướng tới sự quốc tế hóa và chuyên môn hóa sâu. Chúng ta cần xây dựng những chương trình đào tạo liên kết, mời gọi các chuyên gia, các Rights Agent kỳ cựu quốc tế tham gia giảng dạy và hướng dẫn thực hành. Đồng thời, cần chú trọng vào mảng nội dung số và các mô hình xuất bản mới như audiobook, ebook xuyên quốc gia. Đầu tư vào đào tạo lúc này không chỉ là nâng cao kiến thức, mà là xây dựng một thế hệ "đại sứ văn hóa” đủ bản lĩnh, đủ ngoại ngữ và đủ nhạy bén để tự tin đưa những giá trị văn chương Việt Nam đặt lên kệ sách của bạn bè quốc tế.

Hội sách có tính quốc tế và Rights Fair chuyên nghiệp

Hội sách quốc tế và các khu vực giao dịch bản quyền (Rights Fair) không chỉ đơn thuần là những không gian trưng bày, mà thực chất đóng vai trò trung tâm trong hệ sinh thái xuất khẩu xuất bản phẩm toàn cầu. Trong nền công nghiệp nội dung hiện đại, đây chính là cửa ngõ quan trọng nhất, nơi các giá trị văn hóa được chuyển hóa thành các giá trị thương mại xuyên biên giới. Số liệu thống kê thực tế đã chứng minh sức nặng của các sự kiện này khi có tới 70-80% giao dịch bản quyền quốc tế được khởi tạo, thảo luận hoặc chốt hạ ngay tại các hội sách lớn.

Việc có mặt tại các Rights Fair cho phép các nhà xuất bản và đơn vị bản quyền tiếp cận trực tiếp với hàng trăm đối tác tiềm năng từ khắp nơi trên thế giới chỉ trong vòng vài ngày ngắn ngủi. Đây là một hiệu suất làm việc mà các hình thức liên lạc trực tuyến hay thư tín truyền thống không bao giờ có thể thay thế được. Chính sự tương tác trực tiếp này giúp rút ngắn đáng kể thời gian đàm phán, xây dựng niềm tin giữa các bên và tạo ra cơ hội để chào hàng những tác phẩm mới nhất một cách sinh động nhất.

Nhìn sang các quốc gia láng giềng trong khu vực châu Á và Đông Nam Á, chúng ta thấy một bức tranh đối lập đầy sôi động với những hình mẫu thành công như Beijing International Book Fair, Tokyo International Book Fair, Seoul International Book Fair hay Bangkok International Book Fair,… Đây không chỉ là những ngày hội đọc sách dành cho công chúng, mà là những sàn giao dịch bản quyền được tổ chức với quy mô khổng lồ, chuyên nghiệp và có tính định hướng chiến lược cao, thu hút hàng nghìn đại diện từ các NXB lớn toàn cầu đổ về mỗi năm.

Trong khi đó, tại Việt Nam, dù chúng ta đã có nhiều nỗ lực tổ chức các sự kiện sách trong nước, nhưng vẫn chưa thực sự hình thành được một hội sách quốc tế đúng nghĩa với khu vực dành riêng cho giao dịch bản quyền thực chất. Các sự kiện của chúng ta hiện nay chủ yếu vẫn dừng lại ở mức độ hội sách bán lẻ sách, thiếu vắng không gian dành cho các đại diện bản quyền, giao dịch bản quyền, các buổi "pitching" bản quyền chuyên sâu hay các hội thảo kết nối nhu cầu giữa các nhà xuất bản nội và ngoại.

Sự thiếu hụt một hạ tầng giao dịch bản quyền chuyên nghiệp không chỉ khiến các đơn vị trong nước mất đi lợi thế sân nhà, mà còn cho thấy một khoảng cách trong việc chuyên nghiệp hóa chuỗi giá trị xuất bản. Việc xây dựng một không gian giao dịch bản quyền tại Việt Nam, do đó, không chỉ là nhu cầu cấp thiết để thúc đẩy xuất khẩu sách, mà còn là bước đi chiến lược để khẳng định vị thế và năng lực hội nhập của ngành xuất bản nước nhà trên trường quốc tế.

Thực tiễn từ hoạt động quốc tế

Qua nhiều năm tham gia các hội sách lớn, có thể rút ra một số bài học quan trọng.

Nội dung là yếu tố cốt lõi

Trong chiến lược đưa văn hóa Việt ra thế giới, việc xác định nội dung là yếu tố cốt lõi không chỉ là một khẩu hiệu, mà là một tư duy sinh tồn trong nền kinh tế tri thức hiện đại. Giữa kỷ nguyên số hóa, nơi các công cụ kỹ thuật, trí tuệ nhân tạo và các phương thức truyền tải có thể được hỗ trợ, thay thế hoặc sao chép một cách nhanh chóng và dễ dàng, thì nội dung gốc vẫn đứng vững. Triết lý “Content is King” (Nội dung là vua) khẳng định rằng, dù công nghệ có tân tiến đến đâu, chúng cũng chỉ là phương tiện; chính giá trị nội tại, chiều sâu tư tưởng và sức lay động của tác phẩm mới là thứ tạo nên cơ hội và sức cạnh tranh thực chất trên trường quốc tế.

Tuy nhiên, để biến nội dung thành vũ khí, việc lựa chọn tác giả và tác phẩm không thể dừng lại ở sự cảm tính hay thành tích nội địa đơn thuần, mà phải mang tính chiến lược và nhạy bén với thời đại. Chúng ta cần những tác phẩm được chọn lọc dựa trên sự thấu hiểu sâu sắc về nhu cầu và trào lưu của thị trường quốc tế. Những đề tài về giá trị nhân văn, nỗi đau và niềm hạnh phúc của con người, hay những vấn đề cấp thiết mang tính toàn cầu như môi trường, bình đẳng và sự cô độc trong kỷ nguyên số chính là những nhịp cầu kết nối. Khi nội dung đạt đến sự cân bằng hoàn hảo giữa tính dân tộc đặc thù và hơi thở thời đại phổ quát, tác phẩm Việt Nam sẽ tự tạo ra sức hút, buộc các nhà môi giới bản quyền thế giới phải tìm đến, thay vì chúng ta cứ mãi miết đi tìm họ một cách vô vọng.

Chuẩn bị chuyên nghiệp

Để quá trình xuất khẩu không dừng lại ở những nỗ lực cảm tính, việc chuẩn bị một hệ thống nhận diện và hồ sơ bản quyền chuyên nghiệp là điều kiện tiên quyết để chúng ta bước vào sân chơi toàn cầu với tư thế của một đối tác tin cậy. Trong thế giới của các giao dịch bản quyền tốc độ cao, nơi mỗi biên tập viên quốc tế chỉ dành ra vài phút để lướt qua một tác phẩm, thì bộ hồ sơ (Rights Toolkit) chính là đại diện cho giá trị của cả một nền xuất bản. Một bộ hồ sơ bản quyền hiệu quả không chỉ đơn thuần là tập hợp các văn bản dịch thuật, mà phải là một hệ sinh thái thông tin được thiết kế bài bản và đồng bộ.

Trước hết, Catalogue tiếng Anh phải được xem là chiến lược; nó không được phép là bản liệt kê danh mục sách một cách khô khan, mà phải là một ấn phẩm được biên tập công phu, trình bày bắt mắt với ngôn ngữ chuẩn xác, nêu bật được các thế mạnh của từng dòng sách và định vị rõ ràng đối tượng độc giả mục tiêu.

Đi kèm đó, mỗi đầu sách trọng điểm cần có một Pitch deck riêng biệt. Đây là bản hồ sơ tóm gọn một cách sắc sảo nhất về linh hồn tác phẩm, các điểm bán hàng độc nhất (USP), phản hồi từ giới phê bình và các số liệu ấn tượng về doanh thu hoặc giải thưởng.

Đặc biệt, trong kỷ nguyên số, việc tích hợp công nghệ thông qua các hệ thống Website chuyên biệt hoặc mã QR hỗ trợ thông tin là một bước đi tất yếu để tối ưu hóa trải nghiệm của đối tác. Chỉ với một thao tác quét mã đơn giản tại hội sách, các Rights Agent quốc tế có thể ngay lập tức truy cập vào kho dữ liệu gồm tiểu sử chi tiết của tác giả, các đoạn video phỏng vấn, những chương đọc thử chất lượng cao và các thông tin cập nhật về tình trạng bản quyền tại các lãnh thổ khác. Sự đầu tư bài bản và chuyên nghiệp trong khâu chuẩn bị này không chỉ giúp rút ngắn khoảng cách tiếp cận, giảm thiểu rào cản ngôn ngữ, mà còn gửi đi một thông điệp mạnh mẽ về sự sẵn sàng, tính minh bạch và khát vọng hội nhập thực thụ của các nhà xuất bản Việt Nam trên bản đồ tri thức thế giới.

Xây dựng hệ sinh thái

Để xây dựng một chiến lược xuất khẩu xuất bản phẩm bền vững, chúng ta cần thay đổi tư duy từ việc bán một cuốn sách vật lý sang việc kiến tạo một hệ sinh thái văn hóa đa tầng. Sách không bao giờ là một sản phẩm tồn tại độc lập; nó là kết tinh của một chuỗi giá trị nhân văn và là sứ giả đại diện cho tầm vóc trí tuệ của một quốc gia. Vì vậy, để chạm được vào trái tim và trí óc của độc giả quốc tế, chúng ta phải xây dựng một môi trường cộng sinh mạnh mẽ, nơi các thành tố như tác giả, dịch giả, họa sĩ và các chuyên gia bản quyền được kết nối chặt chẽ và cùng hướng tới một mục tiêu chung.

Việc tạo ra những sân chơi chuyên nghiệp như các trại sáng tác quốc tế, các giải thưởng văn học uy tín hay các diễn đàn giao lưu văn hóa không chỉ giúp bồi dưỡng năng lực cho đội ngũ sáng tạo, mà còn là cách để chúng ta giới thiệu những gương mặt đại diện tiêu biểu của văn chương Việt Nam ra thế giới một cách hệ thống.

Bên cạnh đó, việc xây dựng các điểm chạm văn hóa thông qua những hoạt động trải nghiệm đa giác quan là thiết yếu để xóa nhòa khoảng cách địa lý và tâm lý. Sách Việt sẽ có sức sống mãnh liệt hơn nếu nó không chỉ nằm im trên kệ mà được bao quanh bởi một hệ sinh thái các hoạt động như: triển lãm minh họa sách, tuần lễ văn hóa, các buổi đọc sách kết hợp âm nhạc dân tộc, hay các hội thảo trực tuyến kết nối tác giả Việt với độc giả toàn cầu. Chính những trải nghiệm thực tế này tạo nên một bối cảnh văn hóa sống động, giúp đối tác và độc giả nước ngoài không chỉ hiểu về nội dung tác phẩm mà còn cảm nhận được hơi thở, nhịp sống và linh hồn dân tộc ẩn sau từng trang viết.

Khi một hệ sinh thái được vận hành trơn tru, cuốn sách sẽ trở thành mắt xích quan trọng nhất trong một chuỗi cung ứng văn hóa, biến việc đọc thành một hành trình khám phá quốc gia, từ đó tạo ra những tệp khách hàng trung thành và mở ra những cơ hội thương mại hóa đa dạng hơn cho ngành xuất bản nước nhà.

Xu hướng thị trường quốc tế

Quan sát từ các hội sách quốc tế, nội dung sách trên thị trường sách quốc tế sẽ không bị thay đổi quá nhanh, khoảng 2-3 năm mới có sự rõ rệt. Tuy nhiên xu hướng và thị hiếu của độc giả lại cập nhật thường xuyên và nhanh chóng trở thành trào lưu toàn cầu. Vì vậy việc nhanh chóng tiếp cận và thích nghi với xu hướng thị trường là việc ưu tiên nhất của các đơn vị xuất bản. Các nhóm sách đang được ưu tiên tại các hội chợ sách quốc tế và có lượng giao dịch bản quyền lớn: Sách thiếu nhi minh họa, truyện tranh, graphic novel… đặc biệt, những câu chuyện mang bản sắc địa phương nhưng có thông điệp toàn cầu đang được đánh giá cao.

Ông Phạm Minh Tuấn - Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam - đón tiếp bà Claudia Kaiser. Ảnh: Thái Hà Books.

Đề xuất giải pháp

Ở cấp chính sách

- Thành lập Quỹ dịch thuật quốc gia

- Xây dựng chương trình xúc tiến dài hạn: “Vietnam Book Promotion Program”

- Xây dựng một hội sách quốc tế tầm khu vực. Mời các chuyên gia xuất bản của khu vực và thế giới tới để tổ chức các sự kiện và chương trình về xuất bản và bản quyền.

- Phối hợp với các trường tổ chức các khoá đào tạo cho lãnh đạo, cán bộ có trình độ cao và chuyên môn cao về bản quyền và xuất bản quốc tế.

Ở cấp doanh nghiệp

Các công ty sách xuất bản và nhà xuất bản cần tích cực chủ động đầu tư vào đội ngũ quản lý bản quyền, biên tập viên có kỹ năng và chuyên môn tầm quốc tế; hợp tác với literary agent nước ngoài; xây dựng chiến lược dài hạn thay vì bán lẻ từng đầu sách.

Ở cấp nội dung

Tập khai thác nội dung và đầu tư thẩm mỹ cho 3 thể loại sách: sách thiếu nhi, văn học trẻ, và nội dung văn hóa bản địa. Bên cạnh đó tập trung nhân lực để nâng cao chất lượng bản thảo, minh họa và thiết kế, kỹ năng biên tập…

Sự phối hợp giữa Nhà nước - doanh nghiệp - người sáng tạo nội dung

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, chỉ khi có chính sách phù hợp, năng lực thực thi chuyên nghiệp, nội dung chất lượng cao thì sách Việt Nam mới có thể khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.

Việc xuất khẩu sách không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, mà còn góp phần xây dựng hình ảnh Việt Nam như một quốc gia có nền văn hóa phong phú, sáng tạo và hội nhập.

Những việc cần làm ngay cho ngành xuất bản Việt Nam để sớm có nền công nghiệp văn hóa và nền kinh tế tri thức, sáng tạo

Vấn đề đưa sách Việt Nam ra thế giới đang có những “điểm nghẽn lớn nhưng cũng có cơ hội lớn” của ngành xuất bản Việt Nam. Sau quá trình nghiên cứu nghiêm túc và cẩn trọng, nhóm tác giả đề xuất những việc cần làm ngay với 7 điểm:

1. Xuất khẩu sách không chỉ là kinh tế mà là “xuất khẩu tư tưởng”: “Đưa sách Việt ra thế giới là đưa văn hoá, trí tuệ và tâm hồn Việt Nam ra thế giới”.

- Đây là ngoại giao mềm, không phải chỉ là bán bản quyền.

- Giá trị lâu dài lớn hơn lợi nhuận ngắn hạn.

2. Việt Nam chưa thiếu nội dung mà thiếu “cách đi ra thế giới”

- Chúng ta có: Lịch sử đặc sắc; Văn hóa phong phú; Triết lý sống sâu sắc (Phật giáo, nhân sinh quan Việt).

- Chúng ta cần xây dựng chiến lược dài hạn, thực hiện chuẩn quốc tế (biên tập, dịch thuật, trình bày)...

Kết luận: “Vấn đề không phải là không có sách hay, mà là chưa kể được câu chuyện Việt theo cách thế giới muốn nghe".

3. Nút thắt lớn nhất: Dịch thuật và bản quyền:

- Thiếu đội ngũ dịch giả chuyên nghiệp hai chiều

- Thiếu quỹ hỗ trợ dịch thuật

- Giao dịch bản quyền còn manh mún

Kết luận: “Muốn đi ra thế giới, phải đi qua cánh cửa dịch thuật”.

4. Doanh nghiệp xuất bản phải chuyển từ “làm sách” sang “làm nội dung toàn cầu”

- Không chỉ in sách, mà nghĩ ngay từ đầu: sách này có thể ra thế giới không? Thiết kế nội dung theo độc giả quốc tế.

- Tư duy mới: “Think global from day one”

5. Cần một hệ sinh thái quốc gia cho xuất khẩu sách

- Nhà nước: Chính sách hỗ trợ dịch thuật; Quỹ xuất khẩu bản quyền

- Doanh nghiệp: Chủ động tham gia hội chợ sách quốc tế

- Hiệp hội: Kết nối, đào tạo, tiêu chuẩn hóa

Kết luận: Một công ty, như kiểu 1 mình Thái Hà Books hay NXB Kim Đồng hay NXB Trẻ không thể đưa sách Việt ra thế giới, mà cần một hệ sinh thái quốc gia.

6. Thực tiễn cho thấy đã có tín hiệu tích cực nhưng chưa đủ mạnh

- Một số đơn vị đã: Bán bản quyền ra nước ngoài; Tham gia hội sách quốc tế.

- Nhưng: Quy mô còn nhỏ; Chưa có “cú hích”.

Kết luận: “Chúng ta đã bắt đầu, nhưng cần bứt phá”.

7. Tầm nhìn: Việt Nam có thể trở thành “quốc gia xuất khẩu tri thức”

- Không chỉ xuất khẩu: Nông sản, hàng hóa

- Mà còn: Tri thức; Lối sống; Tư duy

Khi một cuốn sách Việt được đọc ở nhiều quốc gia, đó không chỉ là thành công của ngành xuất bản, mà là sự hiện diện của Việt Nam trong tâm trí nhân loại.

Ba kiến nghị ngắn:

1. Thành lập Quỹ hỗ trợ dịch thuật quốc gia

2. Xây dựng Chương trình quốc gia đưa sách Việt ra thế giới (5–10 năm)

3. Đào tạo thế hệ dịch giả và biên tập viên chuẩn quốc tế