Điều làm lung lay phong trào phục hưng văn hóa đọc ở Anh

Nhiều người trưởng thành ở Anh vẫn nhớ những cuốn sách yêu thích thời thơ ấu, những tiểu thuyết từng khiến họ thức khuya để đọc hết. Tuy nhiên, không ít người trong số đó đã nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, không đọc xong một cuốn sách nào.

Phong trào đọc sách có nguy cơ bỏ sót ai?

Năm Văn hóa đọc Quốc gia 2026 đưa việc đọc trở lại tâm điểm thảo luận tại Anh. Các thư viện, tổ chức giáo dục, nhà xuất bản và đơn vị văn hóa đang nỗ lực khuyến khích người dân đọc sách vì niềm vui, đồng thời xây dựng lại thói quen đọc trong đời sống thường ngày.

Tuy nhiên, theo Caroline Cauchi, giảng viên cao cấp ngành Sáng tác văn học tại Đại học Hull (Yorkshire, Anh), các chiến dịch này có nguy cơ chưa tiếp cận được nhóm cần được hỗ trợ nhất - những người đã mất kết nối với sách từ lâu.

Chia sẻ trên Conversation, Cauchi cho rằng nhiều cuộc thảo luận về văn hóa đọc thường hướng đến những người vốn đã có mối quan hệ tích cực với sách. Họ có thể kể về tác phẩm yêu thích, những trải nghiệm đọc đáng nhớ hoặc thói quen đọc được duy trì qua nhiều năm.

Cách tiếp cận này dễ bỏ qua những người không còn cảm thấy việc đọc là một phần tự nhiên trong cuộc sống. Với họ, vấn đề không đơn thuần là chưa nhận ra sách thú vị hay có giá trị văn hóa. Việc quay lại đọc còn có thể vướng phải những rào cản về thời gian, khả năng tập trung, sự tự tin và trải nghiệm học tập trước đây.

Các thư viện, tổ chức giáo dục, nhà xuất bản và đơn vị văn hóa Anh đang nỗ lực khơi dậy niềm vui từ văn hóa đọc trong người dân. Ảnh: Sam Walton.

Dữ liệu về thói quen đọc được tạp chí Bookseller công bố cho thấy thái độ tích cực đối với sách không nhất thiết đồng nghĩa với việc đọc thường xuyên. Sự xao nhãng, mệt mỏi, khó tập trung và cạnh tranh với các hình thức giải trí kỹ thuật số đều có thể khiến việc đọc bị đẩy xuống sau những hoạt động khác.

Cauchi cho rằng cần phân biệt giữa việc không muốn đọc và việc không thể duy trì thói quen đọc trong hoàn cảnh hiện tại. Một người có thể vẫn yêu sách nhưng không đủ thời gian, năng lượng hoặc sự tự tin để bắt đầu lại.

“Đối với một số người trưởng thành, vấn đề là xây dựng lại mối quan hệ với việc đọc sách đã bị gián đoạn nhiều năm trước. Nghiên cứu cho thấy nhiều người lớn từ bỏ đọc sách vì hoạt động này không còn phù hợp với hoàn cảnh sống hiện tại”, bà cho biết.

Điều này đặt ra thách thức cho các chiến dịch phục hưng văn hóa đọc. Nếu chỉ tập trung quảng bá sách hay, giới thiệu tác phẩm nổi tiếng hoặc nhấn mạnh lợi ích của việc đọc, các chương trình có thể tiếp tục thu hút những người vốn đã thích sách, trong khi nhóm xa rời việc đọc vẫn đứng ngoài cuộc.

Muốn đọc lại, trước hết phải tạo điều kiện

Để tìm hiểu cách người trưởng thành xây dựng lại thói quen đọc, Cauchi và đồng nghiệp Josephine Metcalf nghiên cứu một câu lạc bộ sách trực tuyến dành cho độc giả và nhà văn tại hơn 90 nhà tù ở Anh và xứ Wales.

Nhà tù có thể không phải môi trường thường được nhắc đến trong các cuộc thảo luận về văn hóa đọc. Tuy nhiên, đây là nơi cho thấy rõ những yếu tố có thể khuyến khích hoặc cản trở một người tiếp cận sách như sự tự tin, quyền tự chủ, những trải nghiệm học tập trong quá khứ...

Những người gặp khó khăn khi bắt đầu đọc thường chưa thể lập tức tìm thấy niềm vui trong sách. Trước đó, họ có thể phải vật lộn với việc duy trì sự tập trung, cảm giác bối rối khi đọc hoặc ký ức về những lần bị đánh giá là đọc kém.

Các nghiên cứu về nhóm đọc sách trong nhà tù cũng cho thấy việc thiếu hứng thú không nhất thiết bắt nguồn từ thái độ thờ ơ với sách. Một số người từng gắn việc đọc với cảm giác phải thể hiện kiến thức, chứng minh năng lực hoặc đối mặt với nguy cơ thất bại.

Theo Cauchi, người trưởng thành có thể bắt đầu đọc trở lại khi được tiếp cận sách trong điều kiện phù hợp. Họ cần có không gian riêng tư, được tự chọn tác phẩm, đọc theo tốc độ của mình và không chịu áp lực phải chứng minh điều gì.

Các nghiên cứu về nhóm đọc sách trong nhà tù cũng cho thấy việc thiếu hứng thú không nhất thiết bắt nguồn từ thái độ thờ ơ với sách. Ảnh: Guardian.

Những cuốn sách ngắn với cốt truyện hấp dẫn cũng có thể giúp quá trình quay lại trở nên dễ dàng hơn. Thói quen đọc thường được xây dựng từng bước thông qua việc lặp lại, khả năng tiếp cận và cảm giác an toàn, thay vì hình thành ngay sau khi một người được thuyết phục về giá trị của văn học.

“Việc khơi dậy niềm đam mê đọc sách thường phụ thuộc vào những hình thức hỗ trợ ít được chú ý hơn. Đặc biệt là một môi trường mà việc đọc không bị phán xét và cá nhân được quyền tự lựa chọn quyển sách yêu thích", Cauchi nhận định.

Theo nhà nghiên cứu, kinh nghiệm từ các nhóm đọc sách trong nhà tù đã gợi mở hướng tiếp cận rộng hơn cho xã hội Anh. Những người dừng đọc sách nhiều năm không nhất thiết cần được nhắc thêm rằng sách quan trọng như thế nào. Điều họ cần có thể là một môi trường giúp việc đọc trở nên khả thi trong hoàn cảnh sống hiện tại.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu đối với các thư viện, trường học, chương trình cộng đồng. Bên cạnh hoạt động giới thiệu sách, các đơn vị này cần có những hình thức hỗ trợ linh hoạt để người ít đọc có thể bắt đầu từ những bước nhỏ, lựa chọn tác phẩm phù hợp rồi dần dần lấy lại sự tự tin.