Để nhà xuất bản thực hiện "sứ mệnh kép"

Đa dạng loại hình tổ chức

Trong quá trình sửa đổi Luật Xuất bản năm 2012, một trong những vấn đề được đặc biệt quan tâm là loại hình tổ chức và mô hình nhà xuất bản (NXB). Theo khoản 2, Điều 12, Luật Xuất bản hiện hành, Nhà xuất bản tổ chức và hoạt động theo loại hình đơn vị sự nghiệp công lập hoặc doanh nghiệp kinh doanh có điều kiện do Nhà nước là chủ sở hữu.

Trên thực tế, hệ thống xuất bản đang tồn tại song song cả hai mô hình. Có đơn vị sự nghiệp công lập như NXB Chính trị quốc gia Sự thật, NXB Kim Đồng…; có đơn vị là doanh nghiệp 100% vốn nhà nước như NXB Hà Nội, NXB Tài nguyên - Môi trường và Bản đồ Việt Nam, NXB Văn học… Bên cạnh đó, NXB Giáo dục Việt Nam đang thực hiện theo mô hình công ty mẹ - công ty con với nhiều đơn vị thành viên. Sau quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, có nhà xuất bản hợp nhất với tạp chí, hình thành những mô hình tổ chức hoàn toàn mới nhưng chưa có hành lang pháp lý điều chỉnh.

Sự đa dạng về mô hình là kết quả của quá trình phát triển, nhưng cũng tạo nên những khác biệt về cơ chế hoạt động và khả năng tiếp cận chính sách. Tại cuộc làm việc với Đoàn khảo sát Ủy ban Văn hóa và Xã hội, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc NXB Tài nguyên - Môi trường và Bản đồ Việt Nam Lê Minh Hải cho biết, là công ty TNHH một thành viên, nhà nước sở hữu 100% vốn, bên cạnh tuân thủ các quy định pháp lý về xuất bản, đơn vị còn tuân thủ Luật Doanh nghiệp, Luật Ngân sách nhà nước và các luật chuyên ngành khác có liên quan. Trong đó, chi phí tiền thuê đất cao (hơn 3 tỷ đồng/năm) là khó khăn lớn cho đơn vị. Hoạt động xuất bản có biên lợi nhuận thấp trong khi vừa phục vụ nhiệm vụ chính trị vừa kết hợp hoạt động kinh doanh, bảo đảm việc làm, chăm lo đời sống cho người lao động...

Cùng ý kiến, Tổng Giám đốc, Tổng biên tập NXB Hà Nội Vũ Văn Việt cho biết, việc tồn tại hai mô hình hoạt động đã tạo nên các bất cập và thiệt thòi đối với doanh nghiệp xuất bản. Đơn vị hàng năm phải thực hiện nghĩa vụ về thuế đất; biên tập viên và người lao động không được xếp chức danh, ngạch bậc (ảnh hưởng đến hồ sơ năng lực của đơn vị khi tham gia các gói thầu có yêu cầu Biên tập viên hạng II, hạng I). Bên cạnh đó, nhiều chính sách ưu đãi (đặt hàng từ nguồn ngân sách nhà nước, đầu tư...) không được áp dụng do vướng mắc các quy định pháp luật liên quan.

Thực hiện tinh gọn, sắp xếp tổ chức bộ máy theo chủ trương chung, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã hợp nhất NXB Khoa học xã hội và Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam thành NXB và Tạp chí Khoa học xã hội, với hai nhiệm vụ chuyên môn chính: xuất bản sách và tạp chí khoa học xã hội. Giám đốc, Tổng biên tập NXB và Tạp chí Khoa học xã hội Đinh Quang Thành cho rằng, nhà xuất bản và tạp chí là hai lĩnh vực chuyên môn có sự giao thoa cùng hoạt động trong một thực thể là mô hình chưa có tiền lệ, chưa có khuôn khổ pháp lý điều chỉnh. Điều này đặt ra nhiều khó khăn, vướng mắc trong việc hoàn thiện các văn bản pháp lý như giấy phép thành lập/hoạt động đơn vị…

Nghiên cứu mô hình cơ quan xuất bản - truyền thông chủ lực

Những bất cập từ thực tiễn đòi hỏi việc sửa đổi Luật Xuất bản lần này thiết kế loại hình tổ chức, mô hình nhà xuất bản phù hợp để đáp ứng yêu cầu phát triển của ngành trong giai đoạn mới. Theo Điều 12, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, bên cạnh NXB tổ chức và hoạt động theo loại hình đơn vị sự nghiệp công lập hoặc doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, khoản 3 quy định về tập đoàn xuất bản - truyền thông.

Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới, đặt mục tiêu đến năm 2030 “đầu tư, xây dựng và hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia, đa nền tảng, đa sản phẩm”. Tuy nhiên, thống kê của Cục Xuất bản, In và Phát hành cho thấy, trong gần 60 nhà xuất bản, chỉ 5 nhà xuất bản có doanh thu trên 100 tỷ đồng, trong đó NXB Giáo dục Việt Nam chiếm phần lớn doanh thu, 4 nhà xuất bản trên dưới 200 tỷ đồng.

Tại tọa đàm tham vấn chuyên gia về dự án Luật do Ủy ban Văn hóa và Xã hội, PGS. TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc, Tổng biên tập NXB Chính trị Quốc gia Sự thật cho rằng, với quy mô và vốn điều lệ còn hạn chế so với các tập đoàn, tổng công ty nhà nước đang hoạt động, rất khó để từng nhà xuất bản phát triển thành tập đoàn xuất bản - truyền thông.

Dẫn kinh nghiệm từ Trung Quốc, trong tập đoàn có nhiều nhà xuất bản thuộc nhiều lĩnh vực khoa học, kinh tế, pháp luật, và có các tạp chí… PGS. TS. Vũ Trọng Lâm cho rằng, điều này sẽ tháo gỡ khó khăn, vướng mắc hiện nay. "Theo sự sắp xếp tinh gọn bộ máy, nhiều bộ, ngành, cơ quan đang sáp nhập báo chí với nhà xuất bản, hoặc nhà xuất bản với tạp chí, đang lúng túng vì chưa có quy định pháp luật. Bởi vậy, dự thảo luật cần quy định mô hình nhà xuất bản phù hợp, vừa tháo gỡ vấn đề thực tiễn, vừa đáp ứng yêu cầu xuất bản gắn liền với truyền thông".

Trước các ý kiến của chuyên gia, đại biểu về mô hình nhà xuất bản, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Đặng Xuân Phương cho rằng, việc hoàn thiện mô hình nhà xuất bản cần được đặt trong tổng thể mối quan hệ giữa Luật Xuất bản, Luật Báo chí và Luật Doanh nghiệp, nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và tháo gỡ những điểm nghẽn đang cản trở sự phát triển của ngành.

Ban soạn thảo có thể nghiên cứu hình thành mô hình cơ quan xuất bản - truyền thông chủ lực, tương tự như cơ quan báo chí chủ lực quốc gia hiện nay, từng bước tiến tới mô hình tập đoàn trong lĩnh vực này; đồng thời rà soát xây dựng các nhóm chính sách phù hợp cho các loại hình tổ chức và mô hình nhà xuất bản.

Khi có mô hình và chính sách phù hợp sẽ tạo tiền đề để các nhà xuất bản nâng cao năng lực cạnh tranh, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa, đồng thời thực hiện hiệu quả sứ mệnh lan tỏa tri thức, gìn giữ bản sắc và phát triển sức mạnh mềm của quốc gia trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số.