Đã đến lúc xuất khẩu văn hóa

Phu nhân Ngô Phương Ly thăm Thư viện Trung tâm Oodi, Helsinki và trao tặng “Tủ sách tiếng Việt” tháng 10/2025. Ảnh: Cổng thông tin điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam.

Tôi đã nghĩ về chuyện này từ năm 2014. Đó là lần đầu tiên tôi gặp bà Claudia Kaiser, khi ấy là Phó Chủ tịch của Frankfurt Book Fair, hội sách lớn nhất thế giới. Tại Jakarta. Trong khuôn khổ hội nghị thường niên của lãnh đạo Hiệp hội xuất bản ASEAN mà tôi, với tư cách Trưởng ban Hợp tác quốc tế và bản quyền, được anh Nguyễn Kiểm, Chủ tịch hội xuất bản Việt Nam và chị Quỳnh Giao, Chánh văn phòng ký quyết định cử đi.

Trong cuộc trò chuyện năm ấy, tôi nói rằng: “Một ngày nào đó, sách Việt Nam cần phải có mặt trong các trường đại học lớn trên thế giới.”

Bà Claudia mỉm cười rất tươi và nói: “Đó là một ý tưởng rất đẹp.”

Sau đó, tôi có dịp trao đổi với ông Juergen Boos, Chủ tịch Hội sách Frankfurt. Ông cũng đồng tình rằng muốn một quốc gia đi xa bằng tri thức thì sách phải đi trước.

Rồi đến bà Bodour Al Qasimi cùng nhiều lãnh đạo ngành xuất bản thế giới, hay anh Shake là Chủ tịch Hiệp hội Xuất bản ASEAN (ASEAN Book Publishers Association), kiêm chủ tịch hội xuất bản Malaysia, những người bạn trong cộng đồng xuất bản Đông Nam Á mà chúng tôi gặp nhiều lần mỗi năm, ai cũng ủng hộ suy nghĩ ấy: “Việt Nam không chỉ cần xuất khẩu hàng hóa. Việt Nam cần xuất khẩu tri thức. Xuất khẩu văn hóa. Xuất khẩu tâm hồn Việt Nam qua sách”.

Đúng vậy vì Việt Nam ta có nền văn hóa giàu có. Giàu đến mức mà nhiều người không tin!

Rồi tôi cứ suy ngẫm, nghiền ngẫm suốt 12 năm qua. Rồi cứ tâm đắc ”nơi cần đến đầu tiên chính là các trường đại học lớn trên thế giới.” Bởi đại học không chỉ là nơi đào tạo nghề nghiệp. Đại học là nơi hình thành tư tưởng. Là nơi nuôi dưỡng những người sẽ dẫn dắt tương lai nhân loại. Nếu sách Việt Nam không hiện diện ở đó, thì tiếng nói tri thức của Việt Nam vẫn còn rất nhỏ trên bản đồ thế giới.

Quảng bá sách Việt tại Hội sách Frankfurt 2025.

Nhiều năm đi hội sách quốc tế, tôi nhận ra một điều: các quốc gia mạnh về văn hóa đều rất mạnh trong việc đưa sách vào đại học. Các trường đại học của Mỹ, Canada, Úc, châu Âu đều có gian trưng bày sách tại Frankfurt Book Fair. Nhờ 12 năm liên tục có mặt mà tôi kết nối với hành chục trường đại học lớn khắp năm châu.

Và lại ngẫm nghĩ về các quốc gia khác. Người Nhật làm vậy. Người Hàn Quốc làm vậy. Người Đức, người Pháp, người Anh, người Mỹ đều làm vậy. Họ không chỉ bán sách. Họ gieo ảnh hưởng văn hóa.

Một cuốn sách bước vào thư viện đại học có khi giá trị hơn hàng nghìn tờ quảng cáo du lịch. Bởi khi sinh viên đọc một cuốn sách của một quốc gia, họ bắt đầu hiểu quốc gia đó. Khi hiểu, thật sự hiểu, quý trọng, trân trọng. Và khi hiểu, quý mến, trân trọng, sự hợp tác sẽ mở ra.

Vì thế, tôi mong rằng ngay hôm nay, ngay lúc này, chúng ta hãy bắt đầu một hành trình lớn. Hãy cùng nhau mang sách Việt Nam đến các trường đại học của Đức, Pháp, Anh và Mỹ trước. Rồi sau đó, đến Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, Singapore, Ấn Độ và khắp thế giới. Không chỉ sách tiếng Việt, mà cả sách dịch tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Pháp. Không chỉ sách văn hóa, văn học, mà cả sách kinh doanh, lịch sử, thiền, giáo dục, kinh tế, khoa học, sách thiếu nhi, và các giá trị sống của người Việt Nam.

Đây không còn là chuyện riêng của ngành xuất bản. Đây là câu chuyện chiến lược quốc gia. Trong bối cảnh Việt Nam vừa có Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa và định hướng phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, cùng những mục tiêu quan trọng dành cho ngành xuất bản, thì việc đưa sách Việt Nam ra thế giới không còn là lựa chọn nữa. Đó là nhiệm vụ sống còn.

Một dân tộc muốn đi xa bằng trí tuệ, thì sách phải trở thành “đại sứ”. Một quốc gia muốn phát triển bền vững, thì văn hóa phải đi cùng kinh tế. Và muốn văn hóa đi xa, thì sách phải lên đường.

Tôi luôn tin rằng người Việt Nam có rất nhiều điều đẹp để trao cho thế giới.

Tinh thần hiếu học, lòng nhân ái, sự bền bỉ, khả năng vượt khó, chiều sâu tâm linh, văn hóa hòa hợp, tinh thần tỉnh thức... tất cả điều ấy, nếu không được viết ra, xuất bản ra, dịch ra và đưa vào các trường đại học lớn của thế giới, thì sẽ mãi chỉ nằm trong biên giới của chính chúng ta.

Đã đến lúc sách Việt Nam phải đi xa hơn. Không phải để khoe mình, mà để đóng góp. Không phải để cạnh tranh hơn thua, mà để cùng nhân loại xây dựng một thế giới hiểu biết hơn, nhân văn hơn và tỉnh thức hơn.

Tôi tin rằng một ngày nào đó, trên giá sách của Harvard, Oxford, Sorbonne hay Heidelberg, sẽ có thật nhiều sách Việt Nam. Và khi ấy, nước Việt Nam ta, trong đó có ngành xuất bản có một tâm thế khác, hoàn toàn khác. Lúc đó không cần bàn, không cần mơ về nền công nghiệp xuất bản của nước nhà nữa. Tự đã có một nền công nghiệp xuất bản mà đã là ngành công nghiệp thì phải tính bằng những con số đáng nể, không chỉ số đơn vị làm xuất bản (cả nhà nước và tư nhân) mà là doanh thu, lợi nhuận và đóng góp cho ngân sách nhà nước thể hiện qua thuế.