Biên tập viên phải coi chất lượng sách là danh dự nghề nghiệp

Bà Nguyễn Thị Thinh (bên trái) trao đổi với nguyên Phó chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình về bản thảo cuốn sách. Ảnh: NVCC.

Khi cuốn Chuyện với Thanh bị thu hồi, tiêu hủy, nhà xuất bản thừa nhận hạn chế trong công tác biên tập. Làm sao để nâng cao chất lượng biên tập sách là trăn trở của giới xuất bản.

Để xuất bản một cuốn sách hàm súc, có giá trị tư tưởng, nghệ thuật đặc sắc, người biên tập sách là người "đi giữa những lằn ranh": giữa cởi mở và thận trọng với quan điểm mới từ tác giả, giữa lý luận và thực tiễn, giữa thẳng thắn phản biện và mềm mỏng thuyết phục...

Biên tập là công việc góp phần tạo ra giá trị trí tuệ cho xã hội. ThS Phạm Thị Thinh, Phó giám đốc - Phó tổng biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật - chia sẻ về nghề biên tập và sự công phu của quy trình này.

Quy trình biên tập chặt chẽ, buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt

- Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật hiện có quy trình thẩm định, biên tập và kiểm soát đầu ra bản thảo thế nào để đảm bảo nội dung sách?

- Từ khi thành lập Nhà xuất bản Sự thật (nay là Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật) đến nay, chất lượng ấn phẩm của nhà xuất bản luôn luôn được đặt lên hàng đầu. Đây là yếu tố làm nên thương hiệu của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật trong suốt hơn 80 năm qua.

Để giữ vững được thương hiệu, chất lượng nội dung sách, nhà xuất bản đã xây dựng một quy trình xuất bản chặt chẽ, qua nhiều bước, nhiều khâu và mọi cán bộ, biên tập viên nhà xuất bản bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt.

Có thể khái quát quy trình đó là: Khi tiếp nhận bản thảo từ tác giả, lãnh đạo Ban biên tập phải đọc sơ bộ bản thảo, nếu bản thảo đạt yêu cầu thì mới đưa vào kế hoạch xuất bản. Nếu bản thảo không đạt yêu cầu thì trả lại tác giả, không xuất bản. Nếu bản thảo cần phải sửa chữa, bổ sung thì trao đổi với tác giả chỉnh sửa hoàn chỉnh rồi mới chuyển lại cho nhà xuất bản.

Biên tập sách là một nghề đặc thù, chỉ có sự tự học của biên tập viên mới nhanh chóng trưởng thành và có đủ kinh nghiệm để hạn chế được những va vấp trong công việc.

ThS Phạm Thị Thinh

Mỗi bản thảo, biên tập viên phải đọc ít nhất 3 lần, sau khi biên tập xong phải chuyển tác giả xem lại, trao đổi với tác giả những chỗ tác giả cần sửa để hoàn thiện bản thảo. Toàn bộ các thông tin sự kiện trong bản thảo, những đoạn trích dẫn của tác giả, biên tập viên phải tra lại để bảo đảm sự chuẩn xác.

Sau khi biên tập viên biên tập hoàn chỉnh bản thảo, viết phiếu duyệt bản thảo báo cáo đầy đủ về thực trạng bản thảo, những sửa chữa của biên tập viên, trình duyệt bản thảo lên lãnh đạo ban biên tập.

Lãnh đạo ban biên tập đọc, tiếp tục chỉnh sửa, cho ý kiến về bản thảo, nếu bản thảo cần bổ sung, sửa chữa nhiều thì trả lại biên tập viên và tác giả sửa lại.

Khi bản thảo hoàn thiện nhận xét tiếp trong phiếu duyệt bản thảo và chuyển duyệt cấp nhà xuất bản. Bản thảo được chuyển sang bộ phận đọc kiểm tra về nội dung và hình thức bản thảo, nếu phát hiện tiếp những vấn đề cần sửa chữa thì trả lại ban biên tập cùng tác giả tiếp tục sửa.

Sau khi bản thảo hoàn thiện, bộ phận đọc kiểm tra hình thức tiếp tục viết nhận xét về bản thảo và trình duyệt đến phó giám đốc - phó tổng biên tập đọc duyệt chịu trách nhiệm nội dung. Lãnh đạo nhà xuất bản tiếp tục đọc, sửa chữa, nếu cần bổ sung, chỉnh sửa nội dung thì sửa trực tiếp trên bản thảo hoặc trả lại ban biên tập phối hợp cùng tác giả sửa.

Sau khi sửa xong báo cáo phó giám đốc - phó tổng biên tập xem lại, viết phiếu nhận xét bản thảo, đề nghị ban biên tập ký hợp đồng bản quyền với tác giả, đồng thời cấp chủ trương xuất bản. Hoàn chỉnh các khâu, thủ tục rồi mới trình giám đốc - tổng biên tập ký duyệt in.

Giám đốc - tổng biên tập tiếp tục đọc duyệt chịu trách nhiệm xuất bản. Nếu bản thảo không có vấn đề gì thì ký duyệt in ngay, nếu còn phải sửa thì tiếp tục trả lại ban biên tập để sửa. Nhưng mọi sửa chữa đó sẽ chuyển lại phó giám đốc - phó tổng biên tập, bộ phận đọc kiểm tra hình thức và ban biên tập để xem lại, rút kinh nghiệm.

Bản thảo sau khi ký duyệt in mới chuyển chế bản, đọc morasse, trong quá trình này nếu phát hiện sai sót thì ban biên tập tiếp tục sửa và báo cáo giám đốc - tổng biên tập.

Toàn bộ quá trình từ khâu biên tập, đọc duyệt các cấp đến hoàn thiện bản bông để chuyển in, tác giả phải luôn phối hợp cùng nhà xuất bản để sửa chữa, bổ sung bản thảo theo yêu cầu.

Khi in sách, trước khi gia công, nhà in phải chuyển sách mẫu về ban biên tập đọc sách mẫu. Biên tập viên đọc sách mẫu, nếu thấy không có vấn đề gì về nội dung, chất lượng in thì viết phiếu đọc sách mẫu báo cáo lãnh đạo ban biên tập, lãnh đạo nhà xuất bản ký phiếu đọc sách mẫu.

Nếu trong quá trình đọc sách mẫu phát hiện sai sót thì tiếp tục chỉnh sửa hoặc in lại, xử lý hoàn chỉnh trước khi gia công thành sách. Sau khi sách in xong sẽ nộp lưu chiểu theo quy định, 10 ngày sau lãnh đạo nhà xuất bản mới ký quyết định phát hành chính thức cuốn sách.

Đối với những bản thảo nội dung quan trọng, phức tạp, nội dung nhạy cảm, nhà xuất bản lập hội đồng thẩm định, mời các chuyên gia, nhà khoa học thẩm định, cho ý kiến góp ý để nâng cao chất lượng bản thảo.

Nhờ quy trình biên tập, đọc duyệt, thẩm định chặt chẽ qua nhiều khâu như vậy, nên sách của nhà xuất bản ngày càng nâng cao về chất lượng, bảo đảm tính khoa học, chính xác, chuẩn mực về nội dung, được bạn đọc tin cậy, đánh giá cao.

Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật trưng bày, giới thiệu sách tại Đại hội XIV của Đảng. Ảnh: TTXVN.

Sách là 'văn bia để đời', biên tập viên không được để sai

- Theo bà, làm thế nào để nâng cao chất lượng biên tập sách, nhất là trong bối cảnh thông tin bùng nổ như hiện nay?

- Biên tập sách là một nghề đặc thù, chỉ có sự tự học của biên tập viên mới nhanh chóng trưởng thành và có đủ kinh nghiệm để hạn chế được những va vấp trong công việc.

Sinh thời, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng có nhấn mạnh: “Sách là văn bia để đời”, mà đã là văn bia thì không được để sai. Đối với sách, nếu đã để xảy ra sai sót, dù là sai sót nhỏ thôi cũng khó sửa sai được.

Do vậy, để nâng cao chất lượng biên tập sách, trước hết phải nâng cao vai trò, trách nhiệm của đội ngũ biên tập viên và những người tham gia vào quá trình biên tập - xuất bản sách và nâng cao chất lượng đội ngũ làm nghề.

Bởi lẽ, chất lượng biên tập bản thảo phụ thuộc rất lớn vào tinh thần trách nhiệm và năng lực của đội ngũ biên tập viên. Nếu biên tập viên, những người làm nghề thiếu trách nhiệm với bản thảo, sẽ không dành đủ thời gian đọc bản thảo kỹ, đọc nhiều lần để phát hiện những vấn đề của bản thảo, không tra cứu lại những sự kiện, thông tin, trích dẫn trong bản thảo, không biết được bản thảo có những thiếu sót gì, thừa thiếu nội dung gì…

Bà Phạm Thị Thinh (Phó giám đốc - Phó tổng biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật). Ảnh: Đinh Hà.

Nếu biên tập viên, những người làm nghề không đủ năng lực, không chịu khó học tập nâng cao trình độ, không trau dồi thêm kiến thức, tích lũy kinh nghiệm, giữ gìn đạo đức nghề nghiệp... thì không đủ kiến thức để phát hiện lỗi sai, không thể sửa chữa nâng cao chất lượng bản thảo, không góp ý được cho tác giả về nội dung, đặc biệt là không phát hiện được những vấn đề nhạy cảm chính trị trong bản thảo để lược bỏ hay sửa chữa cho phù hợp.

Khi mỗi biên tập viên đều coi chất lượng sách là danh dự nghề nghiệp thì chất lượng biên tập sẽ được nâng lên một cách bền vững.

Ths Phạm Thị Thinh

Vì thế, mỗi biên tập viên, những người làm nghề phải luôn luôn trau dồi thêm kiến thức, kinh nghiệm, giữ vững bản lĩnh chính trị, thường xuyên học tập các nghị quyết, chỉ thị, kết luận mới của Đảng, nắm vững chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, thường xuyên cập nhật những vấn đề lý luận và thực tiễn mới của đất nước, nâng cao khả năng nhận diện các quan điểm sai trái, xuyên tạc để kịp thời phát hiện, xử lý trong quá trình biên tập.

Chỉ khi có nền tảng chính trị vững vàng, biên tập viên mới đủ khả năng thẩm định và xử lý chính xác nội dung bản thảo. Biên tập viên cần bồi dưỡng kỹ năng biên tập chuyên sâu đối với từng loại sách, trở thành chuyên gia trong một lĩnh vực nào đó, để không chỉ sửa câu chữ mà còn có khả năng phản biện, góp ý nâng cao giá trị khoa học của bản thảo.

Bên cạnh đó, biên tập viên cần rèn tinh thần làm việc cẩn trọng, khoa học, phải có ý thức đặt chất lượng xuất bản phẩm lên hàng đầu, phải đọc sâu, hiểu kỹ trước khi sửa, thường xuyên rút kinh nghiệm những sai sót đã xảy ra để tự phòng ngừa. Mỗi biên tập viên phải coi chất lượng sách là danh dự nghề nghiệp và uy tín của nhà xuất bản. Khi mỗi biên tập viên đều coi chất lượng sách là danh dự nghề nghiệp thì chất lượng biên tập sẽ được nâng lên một cách bền vững.

Nhà xuất bản cũng cần xác định rõ trách nhiệm của biên tập viên, lãnh đạo ban biên tập, lãnh đạo nhà xuất bản ở từng khâu; thực hiện nghiêm quy trình đọc duyệt nhiều vòng; tăng cường phản biện nội bộ đối với những bản thảo quan trọng.

Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, việc ứng dụng công nghệ hỗ trợ rà soát lỗi kỹ thuật, lỗi chính tả, đối chiếu, tra trích văn bản dữ liệu cũng là giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả và chất lượng công tác biên tập.

- Một biên tập viên giỏi cần có những phẩm chất và kỹ năng gì?

- Người biên tập viên giỏi phải hội tụ cả ba yếu tố: phẩm chất chính trị, đạo đức nghề nghiệp và năng lực chuyên môn.

Phẩm chất chính trị vững vàng: Có lập trường tư tưởng kiên định, bản lĩnh chính trị vững vàng; nắm vững chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; có khả năng nhận diện và xử lý những nội dung chưa phù hợp về chính trị, tư tưởng trong bản thảo; ý thức rõ trách nhiệm xã hội và trách nhiệm chính trị của người làm công tác xuất bản.

Làm xuất bản là nghề chọn chữ, không phải nghề sắp chữ. Người làm xuất bản phải là người có tri thức, có kinh nghiệm thì mới làm được.

ThS Phạm Thị Thinh

Đạo đức nghề nghiệp trong sáng: Trung thực, khách quan, cẩn trọng trong công việc; có tinh thần trách nhiệm cao đối với từng xuất bản phẩm; tôn trọng tác giả, tôn trọng sự thật và giá trị khoa học; có ý thức giữ gìn uy tín, thương hiệu của nhà xuất bản.

Trình độ chuyên môn vững chắc: Có kiến thức sâu về lĩnh vực được phân công phụ trách; nắm vững nghiệp vụ biên tập, xuất bản; có khả năng phát hiện và chỉnh sửa lỗi chính xác; có tư duy logic, khả năng phân tích, tổng hợp và phản biện khoa học; thành thạo các công cụ biên tập, quản lý dữ liệu điện tử; có khả năng khai thác nguồn tài liệu số phục vụ công tác biên tập.

Tóm lại, biên tập viên giỏi là người "vững về chính trị, sáng về đạo đức, sâu về chuyên môn, nhạy bén với thực tiễn và thành thạo công nghệ", luôn đặt chất lượng sách và trách nhiệm xã hội lên hàng đầu. Đây cũng là những tiêu chí cơ bản để xây dựng đội ngũ biên tập viên đáp ứng yêu cầu phát triển của ngành xuất bản trong kỷ nguyên số hiện nay.

Sách là tinh hoa của loài người; là tổng hợp kiến thức; là kho tri thức của loài người; là thầy của tất cả các thầy; là bia chữ của mọi người để lại cho muôn đời sau. Cho nên, làm xuất bản là nghề chọn chữ, không phải nghề sắp chữ. Người làm xuất bản phải là người có tri thức, có kinh nghiệm thì mới làm được.

- Tổ chức xã hội - nghề nghiệp có thể góp phần vào việc nâng cao chất lượng biên tập như thế nào?

- Tổ chức xã hội nghề nghiệp như Hội Xuất bản Việt Nam có vai trò tập hợp, đoàn kết và đại diện cho đội ngũ những người làm công tác xuất bản trên cả nước. Do đó, Hội có thể góp phần nâng cao chất lượng hoạt động xuất bản thông qua việc tổ chức đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ, cập nhật kiến thức mới cho cán bộ biên tập, xuất bản.

Hội cũng có thể là cầu nối, tổ chức các hội nghị, tọa đàm, diễn đàn để các nhà xuất bản trao đổi kinh nghiệm trong công tác tổ chức, khai thác bản thảo; nâng cao chất lượng biên tập bản thảo, chia sẻ mô hình hay, cách làm hiệu quả và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong xuất bản. Hội cũng có thể tham gia phản biện, đề xuất chính sách nhằm hoàn thiện môi trường pháp lý, tháo gỡ những khó khăn cho hoạt động xuất bản...

Trong bối cảnh chuyển đổi số, Hội có thể đóng vai trò hỗ trợ các nhà xuất bản ứng dụng công nghệ, phát triển xuất bản điện tử và nâng cao năng lực cạnh tranh. Thông qua các giải thưởng, hội sách và hoạt động tôn vinh nghề nghiệp, Hội góp phần khích lệ tinh thần sáng tạo, trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ những người làm sách. Qua đó, Hội trở thành nhân tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển chuyên nghiệp, hiện đại và bền vững của ngành xuất bản Việt Nam.

- Xin cảm ơn những chia sẻ của bà!