Từ tầm nhìn phát triển văn hóa đến một đạo luật kiến tạo

Khơi thông dòng chảy sáng tạo

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đánh dấu bước phát triển rất quan trọng trong tư duy của Đảng về vị trí của văn hóa trong mô hình phát triển đất nước. Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần, mà còn được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với phát triển kinh tế, đổi mới sáng tạo, khoa học - công nghệ, hội nhập quốc tế và sức mạnh tổng hợp quốc gia. Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030 các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP, đồng thời hình thành từ 5 đến 10 thương hiệu quốc gia về công nghiệp văn hóa trong những lĩnh vực có tiềm năng.

Đây là mục tiêu đầy khát vọng, nhưng cũng rất thực chất. Việt Nam có một kho tàng di sản phong phú, truyền thống văn hóa lâu đời, lực lượng sáng tạo trẻ, thị trường gần 100 triệu dân, công nghệ số phát triển nhanh và khả năng hội nhập ngày càng sâu. Nhưng từ tài nguyên văn hóa đến sản phẩm có giá trị gia tăng cao vẫn còn một khoảng cách.

Tại phiên họp Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13/7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ khoảng cách ấy, nhấn mạnh chúng ta vẫn thiếu một hệ sinh thái đồng bộ về thể chế, thị trường, dữ liệu, nhân lực và cơ chế huy động nguồn lực để chuyển hóa sức sáng tạo văn hóa thành sức sản xuất mới và động lực tăng trưởng. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu thực hiện những “chuyển dịch lớn”, trong đó có chuyển mạnh từ tư duy coi văn hóa là một lĩnh vực phát triển sang xác lập văn hóa là “động lực tăng trưởng mới”.

Chính ở điểm này có thể nhìn thấy ý nghĩa đặc biệt của dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Dự thảo Luật trình Quốc hội được thiết kế theo 6 nhóm chính sách lớn: phát triển hệ sinh thái và thử nghiệm có kiểm soát; hỗ trợ sáng tạo và quyền sở hữu trí tuệ; nhân lực; hạ tầng; thị trường; tài chính và hỗ trợ, ưu đãi đầu tư. Tờ trình của Chính phủ cho thấy mục tiêu của Luật không phải bao quát toàn bộ hoạt động quản lý văn hóa, mà tập trung tháo gỡ những điểm nghẽn có tính liên ngành của công nghiệp văn hóa.

Cách tiếp cận ấy tiếp nối trực tiếp tinh thần Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội. Nghị quyết 28 đã thể chế hóa nhanh chóng Nghị quyết 80, với các cơ chế, chính sách đặc thù. Đặc biệt, Quốc hội đã xác định mức chi cho văn hóa tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước và cho phép thí điểm những cơ chế vượt trội trong một số lĩnh vực. Giờ đây, Luật Phát triển công nghiệp văn hóa phải đi xa hơn: xây dựng một khung pháp lý ổn định, minh bạch và dài hạn để những cơ chế ấy vận hành trong đời sống.

Điều được kỳ vọng ở đạo luật này không phải là tạo ra thật nhiều ưu đãi, mà là tạo ra một dòng chảy thông suốt của giá trị sáng tạo. Một ý tưởng chỉ thực sự trở thành nguồn lực kinh tế khi có thể được bảo vệ, phát triển thành sản phẩm, tìm được nguồn vốn, đến được với thị trường và tiếp tục được tái đầu tư. Vì thế, dự thảo Luật xác định chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa gồm các công đoạn từ sáng tạo, sản xuất, phân phối, tiêu dùng đến tái đầu tư. Đồng thời, hệ sinh thái công nghiệp văn hóa được nhìn nhận như mạng lưới các chủ thể và tổ chức trung gian cùng tham gia, liên kết và tương tác. Đây là tư duy cần được giữ xuyên suốt trong quá trình hoàn thiện dự thảo Luật.

Nhà nước kiến tạo để thị trường và người sáng tạo phát huy hết năng lực

Tại phiên họp Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa ngày 13/7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu “chuyển mạnh tư duy từ quản lý văn hóa sang kiến tạo phát triển”. Đây cũng phải là tinh thần xuyên suốt của Luật Phát triển công nghiệp văn hóa.

Kiến tạo phát triển không có nghĩa là Nhà nước rút khỏi lĩnh vực văn hóa. Ngược lại, Nhà nước phải làm nhiều hơn ở những việc chỉ Nhà nước mới có thể làm tốt: xây dựng luật chơi công bằng; bảo vệ quyền; đầu tư cho hạ tầng thiết yếu; bảo đảm dữ liệu, tiêu chuẩn; hỗ trợ đào tạo; khuyến khích đổi mới sáng tạo; chia sẻ những rủi ro mà thị trường chưa thể gánh vác; tạo điều kiện cho những chủ thể nhỏ tiếp cận cơ hội.

Nhưng Nhà nước không nên lựa chọn thay thị trường sản phẩm nào sẽ thành công; không nên hành chính hóa sự sáng tạo; càng không nên tạo thêm những tầng thủ tục xin - cho dưới danh nghĩa hỗ trợ. Đây là điểm cần đặc biệt chú ý khi hoàn thiện các cơ chế về sản phẩm trọng điểm, sản phẩm có bản sắc Việt Nam, cụm và khu công nghiệp sáng tạo hay các chính sách ưu đãi. Ưu đãi càng lớn thì tiêu chí càng phải khách quan, minh bạch và kiểm chứng được. Chính sách càng đặc thù thì cơ chế hậu kiểm và trách nhiệm giải trình càng phải rõ.

Ví dụ, đối với cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa, dự thảo Luật cho phép trong một số trường hợp đặc biệt nhà đầu tư có thể được chấp thuận mà không qua đấu giá quyền sử dụng đất, đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư, nhưng đã gắn thêm các điều kiện về vai trò dẫn dắt hệ sinh thái, danh mục dự án ưu tiên công khai, năng lực tài chính và cam kết đầu tư. Đây là hướng thiết kế cần tiếp tục được hoàn thiện rất chặt chẽ, để cơ chế đặc thù thực sự dành cho phát triển công nghiệp văn hóa chứ không trở thành một lối đi ưu đãi cho những dự án bất động sản núp bóng sáng tạo.

Tương tự, hỗ trợ tài chính không nên được hiểu đơn giản là cấp thêm tiền từ ngân sách. Nghị quyết 28 đã mở đường cho mô hình quỹ văn hóa - nghệ thuật có yếu tố đầu tư mạo hiểm, chấp nhận rủi ro và vận hành theo nguyên tắc thị trường. Điều này rất phù hợp với bản chất của sáng tạo: không có sáng tạo nào bảo đảm chắc chắn thành công ngay từ đầu. Đổi mới thực sự thường xuất hiện ở nơi có rủi ro. Nhưng chấp nhận rủi ro không đồng nghĩa với chấp nhận tùy tiện. Cần quản trị danh mục, minh bạch quyết định đầu tư, kiểm soát xung đột lợi ích, đánh giá đầu ra và trách nhiệm giải trình. Nhà nước chia sẻ rủi ro của sáng tạo, nhưng không thể xã hội hóa thua lỗ và tư nhân hóa lợi ích.

Nhìn rộng hơn, tinh thần của Luật phải là giải phóng năng lượng sáng tạo của xã hội. Một nghệ nhân cần thấy rằng tri thức của mình có thể trở thành sản phẩm được bảo vệ và trả giá xứng đáng. Một nhà làm phim cần biết rằng tài sản trí tuệ của mình có thể tiếp cận nguồn vốn. Một người trẻ làm game cần có dữ liệu văn hóa và không gian thử nghiệm. Một doanh nghiệp cần được tiếp cận hạ tầng, thị trường và ưu đãi bằng tiêu chí minh bạch. Một địa phương cần đủ quyền chủ động để lựa chọn một vài sản phẩm công nghiệp văn hóa phù hợp với lợi thế riêng thay vì chạy theo cùng một mô hình. Khi đó, văn hóa mới thực sự đi từ “nguồn lực tiềm năng” thành sức sản xuất.

Nghị quyết 80 đã xác lập tầm nhìn. Nghị quyết 28 mở ra những cơ chế đột phá. Bây giờ, Luật Phát triển công nghiệp văn hóa cần làm nhiệm vụ khó hơn: tạo ra nền tảng pháp lý để những nguồn lực đang nằm phân tán có thể gặp nhau, kết nối và tạo ra giá trị mới. Đó cũng là cách để văn hóa không chỉ “soi đường”, mà thực sự trở thành một nguồn lực tạo nên sức mạnh, sự tự tin và năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới.