Từ nguyên khí quốc gia đến sức mạnh Việt Nam trong kỷ nguyên mới

Đạo học ngàn năm – mạch nguồn sức mạnh dân tộc

Có những nơi chốn mà mỗi viên gạch, mỗi mái ngói, mỗi hàng cây đều lưu giữ ký ức của một dân tộc. Văn Miếu – Quốc Tử Giám là một nơi như thế. Giữa nhịp sống hiện đại của Thủ đô, không gian ấy vẫn nhắc chúng ta về một lựa chọn có tầm nhìn xa của cha ông: ngay từ buổi đầu xây dựng nền tự chủ, Đại Việt đã đặt việc học và việc đào tạo con người vào vị trí hệ trọng của quốc gia. Văn Miếu được xây dựng năm 1070; sáu năm sau, Quốc Tử Giám ra đời. Đó không chỉ là sự xuất hiện của một thiết chế giáo dục, mà còn là biểu hiện của ý thức tự cường bằng tri thức và đạo lý.

Bởi vậy, khi nhấn mạnh “quốc gia muốn hưng thịnh, phải đề cao sự học”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt lịch sử gần một nghìn năm của Quốc Tử Giám trong mối liên hệ trực tiếp với những vấn đề lớn của hiện tại. Một dân tộc muốn trường tồn không thể chỉ dựa vào sức mạnh vật chất. Phía sau những thành tựu kinh tế, những công trình hiện đại hay năng lực quốc phòng phải là chiều sâu văn hóa, trí tuệ, bản lĩnh và phẩm giá của con người. Đó vừa là bài học lịch sử, vừa là một định hướng phát triển có ý nghĩa lâu dài.

Trên những tấm bia Tiến sĩ, câu nói của Thân Nhân Trung “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” đã đi qua nhiều thế kỷ mà vẫn nguyên sức lay động. Nhưng điều đáng suy ngẫm trong bài phát biểu lần này là cách nhìn vượt khỏi sự vinh danh khoa bảng. Bia đá ghi tên người đỗ đạt, đồng thời gửi gắm những lời nhắc nhở nghiêm khắc về danh tiết, liêm chính và trách nhiệm của kẻ sĩ. Người có tài phải biết dùng tài năng cho việc nghĩa; người có học phải biết giữ mình trước danh lợi; người được trao trọng trách phải đặt lợi ích của đất nước và nhân dân lên trên lợi ích riêng. Tài năng và đạo đức, vì thế, không thể tách rời.

Tư tưởng ấy được tiếp nối trong thời đại Hồ Chí Minh bằng một bước phát triển mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc: từ chăm lo đào tạo hiền tài đến chăm lo quyền được học của toàn dân. Lời căn dặn “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu” và sự quan tâm đặc biệt của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với việc tìm người tài đức cho thấy một tầm nhìn nhất quán: muốn kiến thiết đất nước phải đồng thời nâng cao dân trí và trọng dụng nhân tài. Không thể có một quốc gia mạnh nếu tri thức chỉ là đặc quyền của số ít, cũng không thể có sự phát triển bền vững nếu tài năng không được dẫn dắt bằng trách nhiệm và tinh thần phụng sự.

Từ góc nhìn ấy, 950 năm Quốc Tử Giám không phải là một câu chuyện chỉ để tự hào về quá khứ. Đó còn là dịp nhìn lại cách chúng ta đang ứng xử với tri thức, với người thầy, với người học và với những người có khả năng đóng góp cho đất nước. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam khẳng định văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng hun đúc trí tuệ, tâm hồn, khí phách và bản lĩnh người Việt Nam. Tinh thần của Quốc Tử Giám, nhìn trong dòng chảy ấy, chính là minh chứng sinh động rằng đầu tư cho văn hóa và con người phải được coi là đầu tư cho tương lai dân tộc.

Từ hiền tài đến thể chế trọng dụng nhân tài

Một điểm mới đáng chú ý trong bài phát biểu là tinh thần đạo học được đặt giữa những thách thức rất cụ thể của thời đại trí tuệ nhân tạo. Khi máy móc có thể đưa ra câu trả lời chỉ trong vài giây, nhà trường không thể tiếp tục chỉ đo thành công bằng khối lượng kiến thức được truyền đạt hay số câu trả lời học sinh ghi nhớ. Điều quan trọng hơn là giúp người học biết đặt câu hỏi, biết phân biệt đúng sai, có tư duy độc lập, nhân cách vững vàng và khả năng giải quyết những vấn đề mà cuộc sống đặt ra.

Đó chính là yêu cầu trở về với “thực học”, nhưng không phải trở về theo nghĩa cũ, mà là làm mới một giá trị truyền thống cho phù hợp với tương lai. Thực học hôm nay phải gắn với năng lực làm chủ công nghệ, tinh thần sáng tạo, khả năng hợp tác và trách nhiệm đối với kết quả công việc. Trí tuệ nhân tạo càng phát triển, con người càng cần học để hiểu chính mình, làm chủ lựa chọn của mình và sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm. Trong một thế giới mà nghề nghiệp liên tục biến đổi, học tiếp, học lại và học suốt đời phải trở thành cơ hội rộng mở cho tất cả mọi người.

Bên cạnh đó, bình đẳng trong cơ hội học tập phải là nền móng của một chiến lược nhân tài tiến bộ. Một em nhỏ ở vùng núi, một học sinh nơi đảo xa hay một người khuyết tật đều có quyền được học tập đến nơi đến chốn và phát triển năng lực. Không ai biết trước tài năng sẽ nảy mầm ở đâu. Nếu hoàn cảnh xuất thân trở thành rào cản đối với giáo dục, quốc gia không chỉ đánh mất cơ hội của một con người, mà còn có thể bỏ lỡ những đóng góp quý giá cho cộng đồng. Muốn có những đỉnh cao trí tuệ, trước hết phải mở rộng nền tảng học tập của toàn dân.

Tuy nhiên, đào tạo được người giỏi mới là một nửa chặng đường. Nửa còn lại, có ý nghĩa quyết định, là tạo được cơ chế để họ cống hiến. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh: “Trọng dụng nhân tài không chỉ dừng ở lời nói”. Đây là một yêu cầu rất cụ thể đối với đổi mới công tác cán bộ và phương thức quản trị. Không thể nói trọng dụng người tài trong khi chỉ nhìn vào bằng cấp, tuổi tác hay thâm niên; càng không thể mong đợi những kết quả đột phá nếu người có năng lực không được giao việc tương xứng, không được trao quyền và không có nguồn lực để thực hiện ý tưởng.

Kết luận số 105-KL/TW của Trung ương về thu hút và trọng dụng nhân tài, cùng với Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ quản lý theo những khuôn mẫu hành chính sang phát hiện, bồi dưỡng, sử dụng và đánh giá con người bằng năng lực thực chất, sản phẩm và giá trị cống hiến. Nhân tài có thể xuất hiện trong phòng thí nghiệm, trong doanh nghiệp, trên giảng đường, trong bộ máy công quyền, cũng có thể được nhận ra từ một sáng kiến của người lao động hay một cách làm sáng tạo ở cơ sở. Điều cần có là những cơ hội công bằng để tài năng được thử thách và chứng minh.

Ở đây, trách nhiệm của người đứng đầu có ý nghĩa đặc biệt. Trọng dụng nhân tài đòi hỏi dám giao việc khó, dám tin tưởng, dám trao quyền, đồng thời có cơ chế đánh giá minh bạch và bảo vệ những người năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Trao quyền không có nghĩa là buông lỏng quản lý; khuyến khích đổi mới không đồng nghĩa với bỏ qua trách nhiệm. Điều cần xây dựng là một môi trường trong đó quyền hạn đi liền với trách nhiệm giải trình, thành tích được ghi nhận công bằng và những rủi ro chính đáng của quá trình sáng tạo được xem xét thấu đáo.

Giữ hồn di sản, mở đường tương lai

Từ tinh thần đạo học và câu chuyện trọng dụng nhân tài, bài phát biểu trở lại với trách nhiệm rất cụ thể đối với Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Di sản phải được gìn giữ bằng thái độ khoa học, tôn trọng tính nguyên bản của hiện vật, kiến trúc và không gian lịch sử. Nhưng bảo tồn không có nghĩa là để di sản đứng yên trong quá khứ. Một công trình có thể được giữ gìn nguyên vẹn mà vẫn xa cách đời sống nếu những giá trị gửi gắm trong đó không được các thế hệ tiếp nhận, thấu hiểu và thực hành.

Vì vậy, đề nghị sớm hoàn thiện hệ thống tài liệu mở số hóa về di tích, trong đó mỗi bia Tiến sĩ có hình ảnh chất lượng cao, bản dịch chuẩn xác và chú giải sinh động, là một gợi mở đáng chú ý về phương thức phát huy di sản trong thời đại số. Khi một học sinh ở vùng xa có thể tìm hiểu những tấm bia cổ qua học liệu dễ tiếp cận, khoảng cách địa lý được thu hẹp và di sản trở thành tài sản tri thức chung. Khi những bài học về hiếu học, liêm chính và phụng sự đi vào giáo dục công dân, giáo dục lịch sử, di sản không chỉ được bảo vệ bằng vật chất mà còn được tiếp nối trong nhân cách con người.

Đây cũng là một cách cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW: bảo tồn phải gắn với phát huy, văn hóa phải hiện diện trong đời sống, di sản phải góp phần nuôi dưỡng con người. Giá trị của Văn Miếu – Quốc Tử Giám không chỉ ở 82 tấm bia Tiến sĩ hay vẻ đẹp kiến trúc cổ kính, mà còn ở khả năng tiếp tục khơi dậy khát vọng học tập và ý thức trách nhiệm xã hội. Cần những chương trình giáo dục di sản hấp dẫn, sự phối hợp thực chất giữa ngành văn hóa và giáo dục, những sản phẩm số có độ tin cậy khoa học và các hoạt động trải nghiệm phù hợp với nhiều nhóm công chúng.

Từ Văn Miếu – Quốc Tử Giám, trách nhiệm của Hà Nội cũng được đặt ra ở một tầm cao mới. Thăng Long xưa từng là nơi hội tụ sĩ phu bốn phương; Hà Nội hôm nay cần trở thành nơi hội tụ, ươm mầm và lan tỏa những ý tưởng sáng tạo, những tài năng và những mô hình quản trị tiên tiến. Đề nghị Thủ đô chủ động “đặt hàng chiến lược” đối với các trường đại học, viện nghiên cứu để giải quyết những bài toán cấp thiết là một chỉ dẫn thực tiễn giàu ý nghĩa. Đó có thể là vấn đề giao thông, môi trường, chuyển đổi số, phát triển không gian văn hóa, bảo tồn di sản hay nâng cao chất lượng đời sống đô thị.

Đặc biệt xúc động là khi bài phát biểu hướng tới năm 2076, thời điểm Quốc Tử Giám tròn một nghìn năm. Tầm nhìn nửa thế kỷ ấy đặt ra câu hỏi cho hôm nay: chúng ta sẽ để lại cho con cháu một di sản như thế nào, một nền giáo dục như thế nào và một môi trường phát triển con người như thế nào? Sẽ thật đáng quý nếu thế hệ mai sau được đón nhận những tấm bia đá nguyên vẹn; nhưng còn quý hơn nếu các em được sống trong một xã hội mà mọi tài năng đều có cơ hội nảy nở, mọi người đều được học tập và những giá trị tốt đẹp của đạo học trở thành nếp sống thường ngày.

Giữ gìn từng nét chữ trên bia đá là trách nhiệm với lịch sử. Nuôi dưỡng lòng hiếu học, đạo đức liêm chính và tinh thần phụng sự là trách nhiệm với hiện tại. Tạo dựng một nền giáo dục khai phóng, một thể chế biết trọng dụng nhân tài và một môi trường sáng tạo rộng mở là trách nhiệm với tương lai. Có lẽ, đó là ý nghĩa sâu xa nhất của thông điệp được gửi đi từ Văn Miếu – Quốc Tử Giám: từ nguyên khí quốc gia của cha ông, hãy bồi đắp bằng tri thức, văn hóa và khát vọng cống hiến để làm nên sức mạnh Việt Nam trong kỷ nguyên mới.