Từ di sản lập hiến đến trách nhiệm phụng sự Nhân dân

Bài 1: Di sản lập hiến và giá trị bất biến về quyền làm chủ của Nhân dân

Hiến pháp năm 1946 không chỉ đặt nền móng cho việc tổ chức Nhà nước Việt Nam độc lập, mà còn khẳng định một tư tưởng có giá trị xuyên suốt: Nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước. 80 năm nhìn lại, tinh thần ấy tiếp tục soi sáng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Trong đó, Hiến pháp phải được tôn trọng, quyền con người, quyền công dân được bảo đảm và mọi hoạt động công quyền đều hướng đến phụng sự Nhân dân.

Từ khát vọng lập hiến đến nền tảng quyền lực của Nhân dân

Trong tiến trình cách mạng Việt Nam, tư tưởng về một Nhà nước được tổ chức và hoạt động bằng Hiến pháp, pháp luật đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt ra từ rất sớm. Trong Việt Nam yêu cầu ca, Người viết: “Bảy xin Hiến pháp ban hành, trăm điều phải có thần linh pháp quyền”. Đó không chỉ là yêu cầu về một văn bản pháp lý tối cao, mà còn là khát vọng xây dựng một Nhà nước có nền tảng pháp lý vững chắc, trong đó quyền tự do, dân chủ của Nhân dân được ghi nhận và bảo đảm.

Ngày 9/11/1946, Quốc hội khóa I thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đánh dấu bước ngoặt trong lịch sử lập hiến và xây dựng Nhà nước mới. Trong điều kiện đất nước vừa giành được độc lập, bản Hiến pháp đã thể hiện tầm nhìn tiến bộ về một Nhà nước của Nhân dân, được tổ chức bằng những nguyên tắc dân chủ và chịu sự ràng buộc của pháp luật.

Điều 22 xác định Nghị viện nhân dân là cơ quan có quyền cao nhất; Điều 23 quy định Nghị viện do công dân bầu ra theo nguyên tắc phổ thông đầu phiếu, tự do và trực tiếp. Đặc biệt, Điều 25 khẳng định nghị viên không đại diện riêng cho địa phương bầu ra mình mà đại diện cho toàn thể nhân dân. Ở địa phương, các quy định từ Điều 57 đến Điều 61 đặt nền tảng cho tổ chức HĐND do Nhân dân bầu ra, quyết định những vấn đề thuộc địa phương; Ủy ban hành chính có trách nhiệm tổ chức thi hành.

Những quy định ấy cho thấy quyền làm chủ của Nhân dân không chỉ được khẳng định về nguyên tắc, mà còn được cụ thể hóa bằng thiết chế đại diện và cơ chế thực hiện quyền lực. Đặc biệt, tư tưởng người đại diện phải đặt lợi ích chung của toàn thể Nhân dân lên trên lợi ích riêng, lợi ích cục bộ vẫn là yêu cầu có ý nghĩa đối với hoạt động của các cơ quan dân cử hôm nay.

Qua các giai đoạn phát triển, những giá trị cốt lõi của Hiến pháp năm 1946 tiếp tục được kế thừa, phát triển trong các bản Hiến pháp sau này. Hiến pháp năm 2013 được sửa đổi, bổ sung năm 2025, tiếp tục khẳng định bản chất Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, được thực hiện theo nguyên tắc thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát.

Thượng tôn Hiến pháp, bảo đảm quyền làm chủ trong thực tiễn

Tại Chương trình kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua Hiến pháp đầu tiên (9/11/1946 - 9/11/2026), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm Hiến pháp được tôn trọng và thực hiện nghiêm. Mọi hoạt động xây dựng pháp luật, tổ chức bộ máy và thực thi quyền lực nhà nước phải tuân thủ Hiến pháp; mọi cơ quan, người có thẩm quyền phải chịu trách nhiệm về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao.

Tinh thần chỉ đạo ấy đặt ra một yêu cầu căn bản: Hiến pháp phải trở thành chuẩn mực chi phối mọi hoạt động của bộ máy nhà nước. Thượng tôn Hiến pháp không chỉ là ban hành đúng quy trình, đúng thẩm quyền, mà còn là bảo đảm quyền lực được thực hiện đúng giới hạn, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân được tôn trọng, bảo vệ; vi phạm phải được xử lý, trách nhiệm phải được xác định rõ.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng chỉ ra khoảng cách giữa quy định và thực hiện, giữa thẩm quyền được giao với nguồn lực, năng lực thực thi; ở một số nơi, trách nhiệm chưa rõ, phối hợp thiếu chặt chẽ, quyền lợi chính đáng của người dân chậm được giải quyết. Trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, yêu cầu ấy càng trở nên cụ thể. Chính quyền cơ sở gần dân hơn phải đồng thời bảo đảm tốt hơn việc tiếp nhận, giải quyết những vấn đề phát sinh trong đời sống; không để khoảng cách về trách nhiệm, năng lực hay sự phối hợp làm ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của người dân.

Cùng với yêu cầu thượng tôn Hiến pháp, bài phát biểu nhấn mạnh việc tiếp tục phát huy quyền làm chủ của Nhân dân; bảo đảm người dân được tham gia xây dựng chính sách, giám sát hoạt động công quyền và quyết định những vấn đề theo quy định của Hiến pháp, pháp luật. Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội cần nâng cao chất lượng giám sát, phản biện; các cơ quan nhà nước phải có trách nhiệm tiếp thu, giải trình rõ ràng.

“Có một luận điểm có sức khái quát sâu sắc trong phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là: “Sức mạnh của Nhà nước bắt nguồn từ Nhân dân và phải được sử dụng để phụng sự Nhân dân”. Đây vừa là sự khẳng định bản chất của Nhà nước, vừa là thước đo đối với hiệu quả thực thi quyền lực. Một chính quyền có năng lực hành động, hoạt động trong khuôn khổ pháp luật và chịu trách nhiệm trước Nhân dân mới có thể bảo vệ quyền dân chủ, củng cố niềm tin và phát huy sức mạnh từ sự tham gia, giám sát của người dân”, đảng viên Ngô Đức Thái, xã Hưng Nguyên, Nghệ An phân tích.

80 năm trước, Hiến pháp năm 1946 đặt nền móng cho một Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Hôm nay, phát huy di sản ấy không chỉ là khẳng định những giá trị lịch sử, mà phải được thể hiện bằng sự nghiêm minh của pháp luật, trách nhiệm của cơ quan công quyền và khả năng bảo đảm quyền làm chủ trong thực tiễn. Giá trị của Hiến pháp suy cho cùng không chỉ nằm ở những quyền được ghi nhận, quan trọng hơn ở việc mỗi quyền ấy được tôn trọng, thực hiện và bảo vệ như thế nào trong đời sống của Nhân dân.