Từ cuộc ra đi lịch sử đến thành phố rạng rỡ tên Người - Bài 2: Tên Người như vầng sáng soi đường

Trong khuôn viên di tích, những tốp học sinh nối hàng vào tham quan bảo tàng. Nhà Rồng trong ánh mắt trẻ thơ là tòa nhà mái ngói cổ, kiến trúc phương Tây trải qua hơn trăm năm nay là biểu tượng tiêu biểu của TP Hồ Chí Minh. Trên con tàu rời bến cảng năm xưa mang theo ý chí, khát vọng của người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành đã mở ra con đường cách mạng, giúp thay đổi vận mệnh dân tộc. Tinh thần ấy đã được tiếp nối qua nhiều thế hệ ngay chính thành phố nơi Người bắt đầu hành trình tìm đường cứu nước, tên Người như vầng sáng soi đường cho đồng bào miền Nam suốt chiều dài thăng trầm lịch sử.

Nỗi đau bất công nơi bến cảng phồn hoa

Đứng bên bờ sông Sài Gòn, chúng tôi ngắm nhìn những cao ốc hiện đại soi bóng xuống mặt nước, những con tàu xuôi ngược trong nhịp sống sôi động của siêu đô thị đang ấp ủ nhiều khát vọng. Thế hệ trẻ hôm nay khó hình dung khung cảnh bến cảng và đô thị sầm uất nhất Nam Kỳ dưới chế độ thực dân Pháp mang nhiều uẩn ức, bất công của một dân tộc thuộc địa trong những năm đầu thế kỷ 20. 

Giáo sư, Tiến sĩ Trình Quang Phú, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển phương Đông, người đã dành cả cuộc đời nghiên cứu, viết sách về Bác Hồ, kể rằng: Khoảng năm 1911, Sài Gòn, Chợ Lớn, Gia Định còn tách riêng bởi nhiều ruộng, kênh rạch, ao hồ và đầm lầy. Đường sá, cầu cống, nhà máy mọc lên cùng với sự hình thành đội ngũ những người làm thuê-tiền thân của giai cấp công nhân. Họ có mặt đông đảo trong các nhà máy xay xát, xưởng cưa, nấu rượu, làm nước đá, xưởng đóng tàu, sửa chữa ô tô, khuân vác hàng hóa trên bến cảng. Họ sống chui rúc trong những căn nhà lụp xụp, tồi tàn với đồng lương rẻ mạt. Trong khi đó, người Pháp tự do cướp đất mở đồn điền quanh Sài Gòn để trồng chè, cà phê, cao su. Trên đường phố nhan nhản những “ông Tây”, “bà đầm” nghênh ngang đi lại trước sự căm phẫn của người Việt Nam.

Không gian di tích Bến Nhà Rồng bên sông Sài Gòn, TP Hồ Chí Minh ngày nay nhìn từ trên cao. Ảnh: BẢO MINH

Thầy giáo Nguyễn Tất Thành từ Phan Thiết vào Sài Gòn trong bối cảnh đầy rẫy sự áp bức, bóc lột của chế độ thực dân, được sự hỗ trợ của Liên Thành thương quán, đã ở tại căn nhà số 1-2-3 bến Testard, Chợ Lớn (nay là nhà số 5 đường Châu Văn Liêm). Những ngày lao động, kiếm sống tại bến cảng Sài Gòn bằng các nghề thợ máy, bán báo và tham gia các khóa học thêm, Người đã chứng kiến sự phồn hoa giả tạo của một đô thị thuộc địa, cảm thấu thân phận đồng bào bị thực dân bóc lột, nhận rõ tận cùng của nỗi đau mất nước. Vẻ sầm uất, phồn hoa của Sài Gòn xưa mang danh nghĩa khai sáng văn minh cho dân tộc thuộc địa của thực dân Pháp lại ẩn chứa nhiều nghịch lý và bất công, sự đối lập giữa hai cảnh sống của bọn thực dân và những người lao động mất nước. Những chuyến tàu tấp nập chuyên chở hàng hóa, sản vật ra khơi đưa về chính quốc sau bao nước mắt, mồ hôi và máu của dân tộc thuộc địa. Ở bến cảng Sài Gòn, hàng nghìn phu khuân vác làm việc quần quật dưới roi vọt và sự bóc lột của chủ tư bản. Trong các nhà máy, xưởng sửa chữa tàu biển, công nhân bản xứ phải lao động cực nhọc với đồng lương rẻ mạt. 

Hành trình tạo bước ngoặt lịch sử

Thời gian ở Sài Gòn, Người cảm nhận giữa những công trình kiến trúc phương Tây đồ sộ là cảnh sống cơ cực, tủi nhục của người dân thuộc địa ngay trên quê hương mình. Theo PGS, TS Trần Thuận, nhà nghiên cứu lịch sử Nam Bộ, Sài Gòn đầu thế kỷ 20 là nơi thể hiện rõ nhất tính chất của một đô thị thuộc địa: “Một bên là vẻ hào nhoáng của nền văn minh phương Tây, một bên là thân phận cơ cực của người dân mất nước. Chính môi trường ấy đã tác động mạnh đến nhận thức của Nguyễn Tất Thành về con đường giải phóng dân tộc”.

Giới trẻ tham quan, tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Bảo tàng Hồ Chí Minh-chi nhánh TP Hồ Chí Minh - Bến Nhà Rồng. Ảnh: LÊ OANH

Sài Gòn đã giúp người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành thêm quyết tâm, hun đúc ý chí tìm ra chân lý, nguồn gốc của những bất công, tàn bạo ấy. Người đã chọn lên con tàu Amiral Latouche-Tréville, rời bến cảng vào ngày 5-6-1911, bắt đầu hành trình tìm đường cứu nước kéo dài 3 thập niên.

Theo PGS, TS Hà Minh Hồng, Phó chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP Hồ Chí Minh, cuộc ra đi của Nguyễn Tất Thành mang ý nghĩa đặc biệt bởi vì đây là chuyến xuất dương của một người yêu nước và là sự khởi đầu của hành trình tìm ra con đường cứu nước đúng đắn cho dân tộc Việt Nam. Điều lớn lao nhất là Người đã tìm được con đường giải phóng dân tộc gắn với giải phóng con người, đưa cách mạng Việt Nam hòa vào dòng chảy tiến bộ của thời đại. Giá trị lịch sử ấy khiến Bến Nhà Rồng trở thành biểu tượng đặc biệt trong tâm thức dân tộc Việt Nam.

Tên Người là ước vọng, tự hào

Từ dấu ấn của cuộc ra đi lịch sử, đáp ứng niềm mong mỏi của đồng bào Nam Bộ và cả nước sau khi miền Nam được giải phóng, nước nhà thống nhất, ngày 2-7-1976, tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa VI (nhiệm kỳ 1976-1981) đã ra quyết nghị chính thức đặt tên TP Sài Gòn-Gia Định là TP Hồ Chí Minh. 

PGS, TS Hà Minh Hồng đánh giá, việc đặt tên TP Sài Gòn-Gia Định thành TP Hồ Chí Minh là kết tinh của một tâm nguyện lớn, được hun đúc qua suốt 30 năm chiến đấu, hy sinh của đồng bào Sài Gòn, nhân dân Nam Bộ và cả dân tộc. Thành phố vinh dự mang tên Người là sự tôn trọng giá trị lịch sử và tôn vinh một biểu tượng của dân tộc, cũng là sự trao gửi một trách nhiệm lớn, tầm cao và chiều sâu của nhiệm vụ mới, gắn với tên tuổi vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc. Danh xưng ấy vừa là niềm kiêu hãnh, vừa gắn với sứ mệnh tiên phong.

Trên thực tế, địa danh “Thành phố Hồ Chí Minh” đã được nuôi dưỡng trong đời sống tinh thần dân tộc từ rất sớm. Ngày 25-8-1946, Phòng Nam Bộ Trung ương tổ chức họp mặt nhân kỷ niệm một năm chính quyền cách mạng giữa những người Việt miền Nam tại Thủ đô Hà Nội, các nhân sĩ, trí thức Nam Bộ tiêu biểu do bác sĩ Trần Hữu Nghiệp đại diện đã thống nhất bản kiến nghị với 57 chữ ký của các nhà cách mạng, nhân sĩ gửi Quốc hội và Chính phủ đổi tên Sài Gòn thành “Thành phố Hồ Chí Minh”. Sự kiện này đã được Báo Cứu Quốc đăng trên trang nhất số ra ngày 27-8-1946. Năm 1954, trong bài thơ “Ta đi tới”, nhà thơ Tố Hữu đã có câu “Thành phố Hồ Chí Minh rực rỡ tên vàng” như một biểu tượng nghệ thuật, gửi gắm niềm tin vào ngày thống nhất non sông. Trong âm nhạc, nhạc sĩ Cao Việt Bách đã sáng tác ca khúc “Tiếng hát từ thành phố mang tên Người” vào tháng 3-1975. Ngày 30-4-1975, với thắng lợi của Chiến dịch Hồ Chí Minh đã đập tan chế độ ngụy quyền, đưa non sông về một mối. Trong hàng trăm bài báo loan tin chiến thắng, một số tờ báo đã nêu tên TP Hồ Chí Minh thay cho TP Sài Gòn-Gia Định. Đặc biệt trên trang nhất Báo Quân đội nhân dân số ra ngày 1-5-1975 đã in đậm, nổi bật dòng tít: “Thành phố Hồ Chí Minh đã hoàn toàn giải phóng” phản ánh chiến thắng lịch sử.

Khi nhắc đến sự kiện Thành phố được mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng chí Phạm Chánh Trực, nguyên Phó bí thư Thường trực Thành ủy, nguyên Chủ tịch HĐND TP Hồ Chí Minh, thời điểm đó là Bí thư Thành đoàn TP Hồ Chí Minh, chia sẻ, đây là dấu ấn tất yếu trong dòng chảy lịch sử và sự phát triển, là sự bồi đắp tình cảm đặc biệt của Bác Hồ với miền Nam, với Sài Gòn-Gia Định. Điều đó diễn ra ở thời điểm sau giải phóng còn bộn bề khó khăn, đang tập trung ổn định an ninh, trật tự, cứu đói, chống tàn dư của chế độ cũ..., đã thể hiện ý nghĩa lớn lao, tiếp thêm động lực, chỗ dựa tinh thần cho Đảng bộ, chính quyền và nhân dân thành phố vượt qua khó khăn, khôi phục kinh tế, ổn định đời sống...

Ông Lê Văn Nuôi, cựu tù chính trị Côn Đảo, nguyên Tổng biên tập Báo Tuổi trẻ, là đại biểu miền Nam tham dự Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa VI tại Hội trường Ba Đình, Hà Nội vẫn không quên được những thời khắc TP Sài Gòn-Gia Định chính thức mang tên Bác. Theo ông, khi bàn về việc đặt tên TP Sài Gòn-Gia Định thành TP Hồ Chí Minh, lập tức tất cả đại biểu đều đồng thuận. Ai cũng biết chuyện cán bộ, chiến sĩ miền Nam đã nêu nguyện vọng này, tình cảm này từ 30 năm trước-năm 1946. Ông Lê Văn Nuôi hồi tưởng: “Thời khắc ấy, riêng tôi còn có một trải nghiệm khác. Lần đầu tiên tôi nghe gọi tên TP Hồ Chí Minh là vào khoảng 1 giờ sáng ngày 1-5-1975, tại nhà tù Côn Đảo. Lúc đó tôi đang bị giam trong một "chuồng cọp"-thuộc trại biệt giam số 7-chung với 4 người tù chính trị khác. Đang ngủ chập chờn, chúng tôi choàng dậy vì nghe tiếng hô la của nhiều người từ khu trại giam khác văng vẳng theo gió biển: "Hoan hô TP Sài Gòn, TP Hồ Chí Minh đã hoàn toàn giải phóng! Hoan hô!...".