Trả tiền cho người dân đọc sách có thực sự hiệu quả?

Singapore vừa khởi động chiến dịch cấp quốc gia kéo dài 5 năm nhằm xây dựng thói quen đọc sách, trong đó bao gồm việc trả tiền cho người dân ghi nhận thời gian đọc sách trên website của nhà nước, biến đọc sách thành một trò chơi tích điểm để theo dõi thói quen, đổi lại phần thưởng nhỏ. Liệu đây có thể trở thành giải pháp cho bài toán khuyến đọc?

Dĩ nhiên không thể xem đây là một công việc kiếm tiền nghiêm túc. Phải thực hiện 50 phiên đọc sách, mỗi phiên ít nhất 15 phút, mới kiếm được một đôla Singapore (khoảng 20.000 VND) và chỉ được ghi một phiên mỗi ngày. Nhưng các nhà khoa học hành vi và nhà tâm lý học chia sẻ với The Guardian rằng kế hoạch này vẫn có thể góp phần củng cố một thói quen đang mai một nhanh chóng.

Tiền thưởng là động lực chứ không phải lương

Jonathan Haidt, nhà tâm lý học và tác giả cuốn sách Thế hệ lo âu (The Anxious Generation) viết về tác động của mạng xã hội đến sức khỏe tâm thần của giới trẻ, cho biết tiền có thể là động lực với một số trẻ. Mọi trẻ đều phản ứng với phần thưởng ở một mức độ nào đó, vậy nên chương trình này "có khả năng mang lại hiệu quả tích cực trong việc hình thành thói quen đọc sách".

Lory Barile, phó giáo sư kinh tế tại Đại học Warwick, bổ sung rằng "có bằng chứng xác đáng cho thấy đều đặn lặp đi lặp lại một hành vi theo thời gian có thể biến hành vi đó trở thành tự động".

Haidt cho rằng nếu người tham gia thấy đọc sách "tự thân nó thú vị" thì có thể họ sẽ duy trì thói quen này. Tuy nhiên, một số khác sẽ nghĩ họ chỉ đọc sách chỉ vì một phần thưởng từ bên ngoài, nên khi không còn tiền thưởng nữa, họ cũng sẽ thôi đọc.

Barile đồng ý rằng câu hỏi không phải là liệu mọi người có đọc nhiều hơn khi được thưởng hay không, mà là liệu chương trình này "có giúp mọi người hình thành thói quen đọc sách bền vững ngay cả khi không còn phần thưởng nữa" hay không.

Theo Ivo Vlaev, giáo sư tâm lý học hành vi tại Đại học Quốc gia Singapore, các biện pháp khuyến khích không phải lúc nào cũng hiệu quả tỷ lệ thuận với giá trị tiền tệ. Không nên hiểu chương trình này "trả tiền cho người đọc sách" theo nghĩa kinh tế thông thường mà khoản thưởng "có vai trò giống như động lực hơn là tiền lương".

Ông cho rằng "chấm công" thời gian đọc và tích lũy điểm có nghĩa là người tham gia "lập tức nhận được tín hiệu là hành vi đã được ghi nhận, bạn đã kéo dài chuỗi ngày đọc sách và đang tiến bộ hướng tới mục tiêu". Khi thực sự bắt đầu đọc sách thì "những phần thưởng nội tại của hoạt động này có thể phát huy tác dụng", ông nói thêm.

Đọc sách mang lại lợi ích lâu dài, nhưng chương trình của Singapore lại đưa ra phần thưởng ngắn hạn cho hoạt động này, mô phỏng cảm giác hưng phấn tức thì khi lướt mạng xã hội. Theo Patrick Taylor, giám đốc giáo dục tại Đội Thông tin Hành vi, yếu tố "trò chơi hóa" là điểm còn hay hơn khoản thưởng bằng tiền. Ông nhận xét "mục tiêu 15 phút mỗi ngày dễ quản lý, phù hợp với các thói quen sẵn có như đi làm hoặc đi ngủ, cũng dễ theo dõi và ghi nhận tiến độ để thấy rõ sự thay đổi", những khía cạnh có thể giúp chương trình thành công.

Kế hoạch này có thể đặc biệt hiệu quả đối với những người đã bỏ đọc sách. "Còn nếu mọi người vốn đã có động lực đọc thì chương trình này có thể thúc đẩy họ đọc nhiều hơn một chút”, theo Katy Milkman, giáo sư tại trường kinh doanh Wharton, Đại học Pennsylvania.

Vlaev bổ sung rằng "với người sẵn muốn đọc sách nhưng cứ trì hoãn không bắt đầu thì một phần thưởng nhỏ tức thì có thể giúp ý định đến gần hơn với hành động".

Tại Anh, đã có nhiều sáng kiến khen thưởng không phải bằng tiền cho hoạt động đọc sách và các hình thức học tập khác, chẳng hạn chương trình chứng chỉ cầu vồng dành cho học sinh tiểu học hay Thử thách Đọc sách Mùa hè trao huy hiệu và chứng chỉ đọc sách.

Để kiểm chứng hiệu quả của việc tặng tiền cho người đọc sách, Haidt đề xuất một số thử nghiệm: tặng trẻ em tiền mặt hoặc sách miễn phí tự chọn, cho điểm trong cuộc thi đọc sách mà không có tiền thưởng, và nhóm đối chứng - không có phần thưởng nào, chỉ đo lường số lượng sách mà trẻ đọc.