Thu hút FDI - từ lựa chọn dòng vốn đến tạo sức lan tỏa

Bài 1: Nhà đầu tư nước ngoài tiếp tục đặt niềm tin vào Việt Nam

Trong 9 tháng năm 2026, tổng vốn đầu tư nước ngoài đăng ký vào Việt Nam đạt 50,36 tỷ USD, tăng 76,4%; vốn thực hiện đạt 21,07 tỷ USD, tăng 12,1% so với cùng kỳ năm trước, cao nhất 5 năm qua. Kết quả này thể hiện niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài vào môi trường đầu tư, kinh doanh và tiềm năng tăng trưởng của Việt Nam.

Vốn tăng, liên kết còn hạn chế

Sau gần 40 năm thu hút đầu tư nước ngoài, tổng vốn FDI đăng ký vào Việt Nam đã vượt 570 tỷ USD. Dòng vốn FDI tiếp tục tăng trưởng mạnh, với tổng vốn đăng ký trong 9 tháng năm 2026 đạt 50,36 tỷ USD, tăng 76,4% so với cùng kỳ; vốn thực hiện đạt 21,07 tỷ USD, tăng 12,1%, cao nhất trong 5 năm qua. Đặc biệt, sự xuất hiện của nhiều dự án quy mô lớn trong các lĩnh vực điện tử, bán dẫn, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang góp phần nâng cao vị thế Việt Nam trong chuỗi cung ứng công nghệ cao toàn cầu.

Những kết quả này “thể hiện niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài với môi trường đầu tư, kinh doanh và tiềm năng tăng trưởng của Việt Nam”, Thứ trưởng Bộ Tài chính Trần Quốc Phương đánh giá tại Tọa đàm “Kết nối doanh nghiệp Việt trong chuỗi cung ứng toàn cầu” do Báo Tài chính - Đầu tư tổ chức mới đây. Tuy nhiên, ông Phương cũng nhìn nhận chất lượng, hiệu quả thu hút và sử dụng vốn FDI chưa tương xứng với tiềm năng và yêu cầu phát triển. Liên kết giữa doanh nghiệp FDI với khu vực kinh tế trong nước còn hạn chế; chuyển giao công nghệ, nghiên cứu và phát triển (R&D) chưa đạt kỳ vọng, trong khi tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu còn thấp.

Đáng chú ý, tỷ trọng xuất khẩu của khu vực FDI ngày càng tăng. Cũng tại tọa đàm nói trên, Phó Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài, Bộ Tài chính Bùi Thu Thủy cho biết, tỷ lệ đóng góp của khu vực này trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đã tăng từ khoảng 50% trong những năm đầu thu hút đầu tư lên 60%, đạt 70% cách đây 10 năm và vượt 80% vào tháng 8/2026. Diễn biến này cho thấy vai trò ngày càng lớn của FDI đối với xuất khẩu, song cũng đặt ra yêu cầu nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế và khả năng lan tỏa của dòng vốn tới doanh nghiệp trong nước. Bà Thủy cảnh báo, nếu không có giải pháp đủ mạnh, khu vực FDI có thể tiếp tục phát triển như một “ốc đảo”, chưa tạo được sự gắn kết và lan tỏa tương xứng.

Ở góc độ chuyên gia, TS. Nguyễn Trí Hiếu cho rằng, tỷ lệ nội địa hóa trong sản phẩm xuất khẩu còn hạn chế, khiến giá trị giữ lại trong nước chưa tương xứng với quy mô xuất khẩu. Theo số liệu ông dẫn, tỷ lệ nội địa hóa đã tăng từ khoảng 5 - 10% trong giai đoạn chủ yếu gia công lên khoảng 40% khi các doanh nghiệp nước ngoài mở rộng sản xuất tại Việt Nam và hiện đạt khoảng 52%. Tuy nhiên, tỷ trọng đóng góp từ nước ngoài vẫn chiếm khoảng 48%.

Từ thực tế này, ông Hiếu nhấn mạnh yêu cầu nâng tỷ lệ nội địa hóa, giảm phụ thuộc vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu và thúc đẩy chuyển giao công nghệ. Nếu không, Việt Nam có nguy cơ tiếp tục chủ yếu đảm nhận khâu sản xuất, gia công hoặc trung chuyển hàng hóa, khó gia tăng giá trị trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Chuyển hướng thu hút FDI theo chiều sâu

Trước yêu cầu nâng cao chất lượng dòng vốn đầu tư nước ngoài, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, xác lập định hướng chuyển từ chú trọng quy mô sang chất lượng, hiệu quả và sức lan tỏa của FDI.

Thứ trưởng Trần Quốc Phương cho biết, tinh thần xuyên suốt của Trung ương là không thu hút FDI bằng mọi giá. Thay vì chỉ chú trọng vào số lượng dự án, số vốn đầu tư, Việt Nam sẽ đặt trọng tâm vào kiến tạo hệ sinh thái FDI chất lượng cao, coi trọng chất lượng, hiệu quả, giá trị gia tăng cho nền kinh tế và khả năng liên kết với khu vực trong nước. “Việt Nam thu hút FDI không phải để thay thế nội lực mà để làm mạnh nội lực, để nâng cao năng suất, năng lực công nghệ, sức cạnh tranh của nền kinh tế”, ông nói.

Để hiện thực hóa chủ trương này, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 280/NQ-CP ngày 22/9/2026 về Kế hoạch hành động thực hiện Nghị quyết số 10-NQ/TW, giao 19 nhiệm vụ chung và các nhiệm vụ cụ thể cho các bộ, ngành, địa phương hoàn thành trong giai đoạn 2026 - 2027.

Một trong những hướng triển khai đáng chú ý là hoàn thiện chính sách đầu tư theo hướng tăng liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước. Phó Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài Bùi Thu Thủy cho biết, Bộ Tài chính đang nghiên cứu, báo cáo Chính phủ trình Quốc hội dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư, dự kiến được xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ Hai, khai mạc ngày 17/10.

Theo định hướng đang được nghiên cứu, việc thu hút đầu tư sẽ gắn với lợi thế và chức năng của từng vùng. Các đô thị lớn, vùng lõi như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh ưu tiên dự án công nghệ cao, nghiên cứu và phát triển; các vùng lân cận tập trung thu hút công nghiệp hỗ trợ, tạo liên kết với dự án tại vùng lõi. Trong khi đó, những dự án thâm dụng lao động hoặc có hàm lượng công nghệ thấp hơn có thể được định hướng tới các địa bàn còn khó khăn, góp phần phân bổ đầu tư hợp lý và mở rộng tác động lan tỏa.

Dự thảo Luật cũng đổi mới cơ chế hỗ trợ đầu tư, chuyển từ ưu đãi đầu vào sang hỗ trợ dựa trên chi phí và kết quả thực hiện cam kết của doanh nghiệp FDI. Theo bà Bùi Thu Thủy, các kết quả này có thể bao gồm chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp Việt Nam hoặc đưa doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI. Cách tiếp cận này hướng tới gắn lợi ích mà nhà đầu tư được hưởng với những đóng góp cụ thể cho nền kinh tế, thay vì chỉ dựa vào quy mô vốn hay số lượng dự án. Đồng thời, tạo động lực để doanh nghiệp FDI tăng cường liên kết, hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Theo bà Thủy, mục tiêu của Việt Nam là hình thành hệ sinh thái FDI thế hệ mới, trong đó mỗi đồng vốn đầu tư phải tạo thêm giá trị gia tăng, năng lực công nghệ và sức lan tỏa cho khu vực kinh tế trong nước. Điều quan trọng không chỉ là thu hút thêm dự án, mà là lựa chọn những dự án có công nghệ tiên tiến, quản trị hiện đại, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, qua đó nâng cao năng suất và sức cạnh tranh của nền kinh tế.