Sách ở đâu trong thời đại 'bội thực' thông tin AI?

Trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh mẽ, độc giả có thể tiếp cận hàng nghìn thông tin chỉ sau vài thao tác tìm kiếm. Tuy nhiên, sự dư thừa ấy cũng khiến việc xác định đâu là thông tin chính xác, đáng tin cậy trở nên khó khăn hơn.

Tại một phiên thảo luận về xuất bản du lịch trong khuôn khổ Hội sách Frankfurt 2026 ngày 7/10, ông Piers Pickard, Giám đốc điều hành NXB Lonely Planet, cho rằng niềm tin là yếu tố cốt lõi đối với một nhà xuất bản. Trong lĩnh vực du lịch, thông tin sai lệch có thể khiến độc giả đưa ra những quyết định không phù hợp, ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm của họ.

Sự đáng tin cậy là điều AI không thể có

Một trong những thói quen dễ thấy hiện nay khi mọi người đi du lịch là tìm kiếm thông tin qua Internet. Với sự phát triển của AI tạo sinh, một lịch trình được đề xuất hoàn toàn bởi trí tuệ nhân tạo chỉ trong vài nút bấm. Không chỉ vậy, nhiều nhà sáng tạo nội dung chủ đề du lịch cũng có thể trở thành một nguồn cấp thông tin, tuy nhiên, ẩn sau đó là những thiên kiến có thể bị ảnh hưởng bởi sự tài trợ của các nhãn hàng.

Theo ông Pickard, các nghiên cứu của Lonely Planet về độc giả trẻ cho thấy họ có những tiêu chí khá rõ ràng khi đánh giá độ tin cậy của thông tin du lịch. Nội dung cần dựa trên trải nghiệm thực tế, phù hợp với nhu cầu cá nhân, độc lập với tài trợ thương mại, trung thực và được cập nhật, kiểm chứng. Điều này đặt ra yêu cầu đối với nhà xuất bản rằng xây dựng niềm tin cần thông qua những tác giả có chuyên môn, trải nghiệm thực địa và quan điểm biên tập rõ ràng.

“Điều quan trọng nhất mà các nhà xuất bản du lịch như Lonely Planet sở hữu trong khi AI không thể có là các tác giả. Họ có kiến thức bản địa mà AI không thể cung cấp cho độc giả theo cách tương tự. Hơn hết, chúng tôi không khiến độc giả bị FOMO nếu không thể đến check in tại một địa điểm nào đó bởi gu thẩm mỹ, điều kiện kinh tế tùy vào mỗi người”, ông Piers nhấn mạnh.

Bà Christine Brisch, đại diện nhà xuất bản Mairdumont, cũng nhấn mạnh vai trò của các tác giả trong bối cảnh AI ngày càng phổ biến. Theo bà, kiến thức địa phương của những người trực tiếp sinh sống hoặc thường xuyên trải nghiệm một địa điểm là lợi thế quan trọng mà nội dung do AI hay thuật toán tạo ra khó thay thế hoàn toàn. Những hiểu biết về đời sống, văn hóa và bối cảnh bản địa giúp cuốn sách vượt ra ngoài việc tổng hợp dữ liệu, đem đến cho độc giả một góc nhìn có chiều sâu.

Niềm tin còn được xây dựng từ sự trung thực trong cách kể chuyện. Ông Pickard dẫn ví dụ về một cây bút địa phương tại Dublin, Ireland, người thẳng thắn mô tả một tuyến phố trung tâm đang đối mặt với tình trạng xuống cấp đô thị. Nhận xét này thu hút sự chú ý của truyền thông Ireland, nhưng tác giả vẫn bảo vệ quan điểm của mình. Theo ông, việc dám đưa ra tăng tính phản biện trong thông tin là một cách để nhà xuất bản chứng minh tính độc lập và độ tin cậy.

Khả năng tổ chức tri thức là thế mạnh của xuất bản

Trên các không gian số, người đọc có thể tìm thấy vô số bài đánh giá, video trải nghiệm và gợi ý du lịch trên mạng xã hội. AI dựa trên các dấu vết công nghệ để đề xuất những địa điểm, dịch vụ. Tuy nhiên, nhiều thông tin chưa chắc giúp người dùng đưa ra quyết định dễ dàng hơn.

“Điều độc giả cần không phải thêm những gợi ý rời rạc, mà là cách kết nối chúng thành một kế hoạch phù hợp với thời gian, ngân sách, sở thích và người đồng hành”, Giám đốc nhà xuất bản Lonely Planet chia sẻ.

Đây cũng là hướng điều chỉnh mà đơn vị xuất bản đến từ Australia theo đuổi khi phát triển các ấn phẩm hướng dẫn du lịch. Thay vì chỉ liệt kê địa điểm nên ghé thăm, sách cung cấp những lịch trình được tuyển chọn, chẳng hạn gợi ý hoạt động cho chuyến đi một ngày, 2 ngày hoặc 3 ngày. Độc giả có thể sử dụng đó làm điểm khởi đầu, sau đó thay đổi theo nhu cầu cá nhân. Giá trị của sách nằm ở việc giảm bớt gánh nặng lựa chọn và giúp người đọc hình dung tổng thể về một điểm đến.

Bà Brisch cho biết độc giả của Mairdumont từng chia sẻ rằng chỉ mất khoảng một giờ đọc sách hướng dẫn Marco Polo để có cái nhìn tương đối rõ ràng về một điểm đến. Trong khi đó, việc tìm kiếm thông tin trên các blog, Instagram, YouTube hay TikTok có thể khiến người dùng mất nhiều giờ để ghép nối những nội dung rời rạc.

"Từ góc độ cá nhân hóa, trải nghiệm của độc giả đó cho thấy sách vẫn có khả năng cung cấp một cấu trúc thông tin mạch lạc giữa môi trường truyền thông phân mảnh", bà Christine Brisch nói.

Dẫu vậy, tương lai của sách không nhất thiết nằm ở việc đối đầu với các nền tảng số. Ông Pickard cho biết mỗi phương tiện có thế mạnh riêng: sách phù hợp với việc tổ chức thông tin và lập kế hoạch; mạng xã hội giúp khơi gợi cảm hứng khám phá; ứng dụng hỗ trợ tra cứu nhanh khi người dùng đã đến địa điểm. Bởi vậy, các nhà xuất bản cần thích ứng với hành trình tiếp nhận thông tin mới, và giữ vững những nguyên tắc cốt lõi về chất lượng biên tập.

Bên cạnh chức năng cung cấp thông tin, sách còn có thể khơi gợi sự tò mò về những điều độc giả chưa biết để tìm kiếm. Đại diện nhà xuất bản Lonely Planet chỉ ra rằng con người không thể tìm kiếm điều mà họ chưa từng hình dung đến. Những câu chuyện về văn hóa địa phương, phong tục, đời sống thường nhật... vô số thứ nằm ngoài các điểm đến nổi tiếng mà thuật toán hay AI không thể đề xuất khi chỉ dựa trên thông tin bề nổi.