Quản trị môi trường để phát triển bền vững

Xu hướng quản trị hiện đại cho phát triển bền vững

- Thưa ông, việc chuyển từ “khắc phục hậu quả sang phòng ngừa, thích ứng, phục hồi” theo yêu cầu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước sẽ tạo ra những thay đổi gì trong công tác bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu?

- Theo tôi, đây không chỉ là sự thay đổi về cách làm mà là chuyển đổi trong tư duy quản trị môi trường. So với trước, cách tiếp cận này thể hiện rất rõ tính chủ động được chỉ đạo từ chủ trương, định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước. Thay vì để sự cố xảy ra mới tìm cách khắc phục, chúng ta phải chuyển sang thế chủ động. Muốn vậy, công tác dự báo cần đưa lên trước để xây dựng phương án phòng ngừa, hạn chế tối đa các rủi ro. Khi đó, hiệu quả mang lại chắc chắn cao hơn nhiều so với việc chỉ tập trung xử lý hậu quả, đồng thời chi phí cũng thấp hơn rất nhiều.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các thảm họa thiên nhiên. Nếu có sự dự báo, nhận diện sớm nguy cơ, chúng ta có thể chủ động triển khai các biện pháp ứng phó, giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản. Đây cũng là xu hướng quản trị hiện đại mà nhiều quốc gia đang áp dụng và cũng là hướng tiếp cận rất phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

- Một điểm mới đáng chú ý trong định hướng này là chuyển từ quản lý theo địa giới sang quản trị theo hệ sinh thái, lưu vực sông và vùng biển. Theo ông, điều này có ý nghĩa thế nào trong quản lý tài nguyên, môi trường?

- Cốt lõi của yêu cầu này là chuyển sang cách tiếp cận theo không gian, hệ sinh thái thay vì chỉ nhìn trong phạm vi từng địa phương. Bởi môi trường, tài nguyên và biến đổi khí hậu không có ranh giới hành chính; muốn quản trị hiệu quả phải nhìn tổng thể, liên kết giữa các địa phương, các vùng và nhìn nhận ra ngoài biên giới, hải giới.

Ví dụ, với khu vực trung du và miền núi phía Bắc, cách tiếp cận theo không gian giúp đánh giá tổng thể lưu vực sông, địa hình, nhận diện khu vực có nguy cơ lũ quét, sạt lở, ngập lụt để chủ động phòng ngừa. Những nơi có địa chất yếu, địa hình đặc thù, dốc núi, thung lũng... cần được cân nhắc kỹ khi quy hoạch dân cư, hạ tầng hoặc phải có giải pháp bảo vệ phù hợp.

Theo tôi, cách tiếp cận này tạo ra ba thay đổi lớn. Thứ nhất, thay đổi tư duy quản lý: các địa phương không thể xử lý vấn đề riêng lẻ mà cần tăng cường liên kết trong cùng hệ sinh thái, lưu vực. Thứ hai, thay đổi trong quy hoạch, khi mọi quyết định phát triển phải dựa trên đánh giá rủi ro thiên tai, biến đổi khí hậu trong dài hạn theo không gian liên kết địa phương, vùng. Thứ ba, giúp chuyển từ tư duy ứng phó sang chủ động dự báo, phòng ngừa, nhìn nhận vấn đề mang tính chiến lược - với những khu vực nguy cơ cao cần hạn chế phát triển hoặc có phương án thích ứng phù hợp. Phát triển bền vững đòi hỏi phải nhìn tổng thể không gian và có tầm nhìn dài hạn.

Sớm thể chế hóa chi phí môi trường là tiêu chí bắt buộc

- Định hướng mới cũng đặt ra yêu cầu “các dự án lớn phải tính đầy đủ sức chịu tải, chi phí môi trường, an ninh dữ liệu và trách nhiệm liên thế hệ”. Vậy, cần hoàn thiện những công cụ kinh tế và cơ chế chính sách nào để yêu cầu này thực sự đi vào thực tiễn?

- Nếu đã tiếp cận phát triển theo quy hoạch không gian thì khi quyết định đầu tư một dự án phải thực hiện đầy đủ phân tích chi phí - lợi ích (CBA) theo đúng thông lệ quốc tế. Ở đây không chỉ tính toán chi phí tài chính của doanh nghiệp mà còn phải tính đến toàn bộ lợi ích và thiệt hại về kinh tế, xã hội và môi trường mà dự án tạo ra.

Trong kinh tế học, đây là bài toán phân tích kinh tế của dự án. Người ta sẽ tính toán toàn bộ dòng chi phí và lợi ích trong suốt vòng đời dự án, có thể là 30 năm, 50 năm hay thậm chí 100 năm, sau đó quy đổi về hiện tại để xác định giá trị ròng là chỉ tiêu đưa ra quyết định nên đầu tư hay không. Nếu giá trị hiện tại ròng (NPV) dương quyết định đầu tư; còn nếu NPV âm thì dừng dự án hoặc chọn phương án khác. Đây chính là cơ sở để bảo đảm các quyết định đầu tư hướng tới phát triển bền vững.

Bên cạnh đó, việc lựa chọn địa điểm đầu tư cũng phải dựa trên quy hoạch không gian. Không thể bố trí khu công nghiệp hay khu dân cư ở những nơi có nguy cơ cao về ngập lụt, sụt lún hoặc các rủi ro thiên tai khác.

Để làm được điều đó, cần sớm thể chế hóa trong các luật có liên quan như Luật Bảo vệ môi trường, Luật Đầu tư, Luật Doanh nghiệp… và các văn bản hướng dẫn thi hành khác có liên quan, qua đó biến các yêu cầu về chi phí môi trường, trách nhiệm xã hội thành tiêu chí bắt buộc trong quá trình thẩm định và quyết định đầu tư.

Ba lưu ý để chuyển đổi xanh thực sự tạo động lực đổi mới công nghệ

- Cũng trong bài phát biểu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu biến chuyển đổi xanh là động lực đổi mới công nghệ và nâng cao sức cạnh tranh. Theo ông, cần ưu tiên những đột phá thể chế nào để khuyến khích chuyển đổi xanh?

- Chủ trương của Đảng về chuyển đổi xanh đã rõ, vấn đề hiện nay là thể chế hóa để triển khai hiệu quả. Theo tôi, cần tập trung vào ba nội dung: hoàn thiện pháp luật, chính sách phù hợp với định hướng chuyển đổi xanh; xây dựng cơ chế tổ chức thực hiện hiệu quả; đồng thời xác định rõ trách nhiệm, tiêu chí đối với doanh nghiệp, địa phương và cơ quan quản lý trong việc thực hiện.

Thực tế, một số mô hình khu công nghiệp sinh thái đã bước đầu áp dụng các tiêu chí về sử dụng năng lượng hiệu quả, tăng tỷ lệ năng lượng tái tạo, ứng dụng công nghệ hiện đại. Đây là những nội dung cần tiếp tục được cụ thể hóa trong thể chế.

Do chuyển đổi xanh là vấn đề mới, nhiều quy định pháp luật vẫn chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn. Các công cụ như tín dụng xanh, trái phiếu xanh đã được đề cập, nhưng cần quy định rõ hơn về tiêu chí dự án xanh, điều kiện doanh nghiệp được tiếp cận nguồn vốn xanh và cơ chế ưu đãi. Chuyển đổi xanh không thể chỉ dừng ở định hướng mà phải được lượng hóa bằng các tiêu chí, quy định cụ thể trong luật và văn bản hướng dẫn để triển khai thống nhất.

- Để các yêu cầu mới về quản trị môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu nhanh chóng đi vào thực tiễn, cần chú trọng những giải pháp nào trong tổ chức thực hiện, thưa ông?

- Chúng ta cần sớm đưa các chủ trương mới của Đảng vào quá trình sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các luật liên quan. Trước đây, khi Đảng xác định phát triển kinh tế tuần hoàn là chủ trương lớn thì ngay sau đó nội dung này đã được cụ thể hóa trong Luật Bảo vệ môi trường 2020, Nghị định số 08/2022/NĐ-CP và Thông tư số 02/2022/TT-BTNMT. Nhờ vậy, kinh tế tuần hoàn đã từng bước đi vào thực tiễn và trở thành một nội dung được triển khai rộng rãi. Lần này cũng cần làm tương tự. Các chủ trương mới về quản trị môi trường, chuyển đổi xanh phải được cụ thể hóa trong các quy định của pháp luật.

Ngay từ khâu xây dựng pháp luật, các cơ quan lập pháp cần quán triệt đầy đủ tinh thần nghị quyết của Đảng, đồng thời lắng nghe ý kiến chuyên gia, địa phương để bảo đảm chính sách vừa đúng định hướng, vừa khả thi. Cùng với đó, các địa phương cần chủ động triển khai những mô hình phù hợp, tạo sức lan tỏa. Quan trọng nhất là bảo đảm sự kết nối giữa chỉ đạo từ Trung ương với thực tiễn cơ sở để chủ trương thực sự đi vào cuộc sống.

- Xin cảm ơn ông!