Nghị quyết 10: Dòng vốn ngoại và yêu cầu kiến tạo năng lực

Thu hút FDI trong giai đoạn mới cần gắn với công nghệ, chuyển đổi xanh, chuỗi cung ứng và năng lực hấp thụ của nền kinh tế trong nước

Từ số lượng sang chất lượng

Sau gần 40 năm đổi mới và mở cửa, khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đã trở thành một bộ phận quan trọng của nền kinh tế, góp phần bổ sung nguồn lực đầu tư, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đổi mới mô hình tăng trưởng, hình thành một số ngành công nghiệp chủ lực, mở rộng xuất khẩu, đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất và chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên, Nghị quyết 10 cũng nhìn thẳng vào những hạn chế đã kéo dài. Chất lượng, hiệu quả thu hút, quản lý và sử dụng đầu tư nước ngoài chưa tương xứng với yêu cầu phát triển mới. Tỷ lệ dự án thâm dụng lao động, tài nguyên, đất đai, năng lượng, gia công, lắp ráp còn cao; tỷ lệ nội địa hóa và giá trị tăng thêm hình thành ở Việt Nam còn thấp; liên kết với doanh nghiệp trong nước chưa cao, chuyển giao công nghệ còn hạn chế.

Điểm mới quan trọng của Nghị quyết 10 là đặt khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài trong bối cảnh Việt Nam đang xác lập mô hình tăng trưởng mới trên cơ sở khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nâng cao năng lực tự chủ chiến lược. Vì vậy, vốn đầu tư nước ngoài phải được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển đất nước.

Cách tiếp cận này cho thấy bước chuyển căn bản: từ thu hút vốn sang kiến tạo năng lực. Thành công trong giai đoạn tới không chỉ nằm ở số dự án, số vốn đăng ký hay kim ngạch xuất khẩu, mà ở việc dòng vốn đó sẽ giúp Việt Nam thế nào trong việc nâng năng suất, tiếp nhận công nghệ, phát triển nhân lực, mở rộng doanh nghiệp nội địa trong chuỗi cung ứng và nâng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Nghị quyết 10 xác định kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài là bộ phận quan trọng của nền kinh tế quốc gia, được khuyến khích phát triển lâu dài, hợp tác và cạnh tranh bình đẳng với các khu vực kinh tế khác. Nhưng sự phát triển đó phải gắn với nâng cao hiệu quả, năng lực tự chủ chiến lược, sức cạnh tranh của nền kinh tế và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Điều này đồng nghĩa với việc thay đổi thước đo trong thu hút đầu tư nước ngoài. Nếu trước đây thường quan tâm nhiều đến quy mô vốn, số lượng dự án, diện tích lấp đầy khu công nghiệp, thì giai đoạn mới đòi hỏi tiêu chí sâu hơn về công nghệ, giá trị gia tăng, đào tạo và sử dụng nhân lực Việt Nam, phát triển nhà cung ứng trong nước, đóng góp ngân sách, bảo vệ môi trường, tuân thủ pháp luật…

Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030, 75% vốn đầu tư nước ngoài đến từ các nền kinh tế phát triển; thu hút các tập đoàn đa quốc gia đầu tư trung tâm nghiên cứu, thiết kế, đổi mới sáng tạo, dữ liệu, trụ sở khu vực, trung tâm điều hành tại Việt Nam; có ít nhất 3 tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới đặt trụ sở, văn phòng hoặc trung tâm R&D tại Việt Nam… Theo các chuyên gia, những mục tiêu này cho thấy Nghị quyết 10 chuyển mạnh từ tư duy thu hút FDI sang phát triển nền tảng đầu tư chiến lược quốc gia; từ thu hút theo địa giới hành chính sang thu hút theo cụm ngành, chuỗi giá trị và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo; chuyển dần từ ưu đãi đầu vào sang hỗ trợ gắn với kết quả thực hiện cam kết.

Mở rộng liên kết, nâng năng lực hấp thụ

Nếu chất lượng dòng vốn là điều kiện cần, thì năng lực hấp thụ của nền kinh tế trong nước là điều kiện đủ. Nghị quyết 10 đặt trọng tâm rõ vào tăng liên kết giữa khu vực FDI với khu vực kinh tế nội địa; phát triển đồng bộ, thống nhất hệ sinh thái đầu tư nước ngoài gắn với chiến lược phát triển doanh nghiệp trong nước; khuyến khích doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài nâng cao trách nhiệm, tăng cường liên kết, hỗ trợ phát triển doanh nghiệp trong nước, đồng hành lâu dài với nền kinh tế Việt Nam…

Các mục tiêu cụ thể đến năm 2030 càng cho thấy rõ định hướng này. Việt Nam đặt mục tiêu tỷ lệ nội địa hóa trung bình trong các ngành công nghiệp chủ lực đạt 45-50%; có khoảng 10.000 doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI; trong đó có 500-1.000 nhà cung ứng cấp I… Để đạt mục tiêu đó, chính sách thu hút FDI không thể tách rời chính sách phát triển doanh nghiệp Việt Nam, công nghiệp hỗ trợ, nhân lực chất lượng cao, hạ tầng logistics, dữ liệu, năng lượng và đổi mới sáng tạo. Nghị quyết đặt ra yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với các ngành, lĩnh vực ưu tiên, cụm liên kết ngành, khu công nghiệp, khu công nghệ cao và dự án chiến lược; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp FDI liên kết với viện, trường, cơ sở đào tạo nghề và doanh nghiệp trong nước.

Một điểm quan trọng khác là đổi mới cơ chế ưu đãi, hỗ trợ đầu tư. Nghị quyết yêu cầu chuyển dần từ ưu đãi truyền thống sang cơ chế hỗ trợ gắn với hiệu quả hoạt động của dự án; xây dựng cơ chế hậu kiểm, thu hồi ưu đãi nếu không thực hiện cam kết. Ưu tiên các dự án có cam kết tự nguyện và triển khai tốt các cam kết về sử dụng công nghệ tiên tiến, thân thiện môi trường, đóng góp lớn vào đổi mới sáng tạo, nghiên cứu và phát triển, đào tạo và sử dụng nhân lực Việt Nam, phát triển nhà cung ứng trong nước, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, hiệu quả sử dụng đất, tài nguyên, năng lượng và tuân thủ pháp luật.

Quản trị theo kết quả

Bước chuyển từ thu hút vốn sang kiến tạo năng lực cũng đòi hỏi thay đổi cách quản trị đầu tư nước ngoài. Theo đó, quản lý nhà nước phải chuyển từ tư duy “đáp ứng thủ tục” sang tư duy điều phối chiến lược, hậu kiểm và đánh giá theo kết quả.

Nghị quyết 10 yêu cầu hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật, bảo đảm công khai, minh bạch, ổn định, có khả năng dự báo cao; kịp thời tháo gỡ chồng chéo, mâu thuẫn, điểm nghẽn trong tổ chức thực hiện; thực hiện phân cấp, phân quyền rõ ràng; tổ chức thực hiện Bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đối với cả Trung ương và địa phương…

Từ góc nhìn chuyên gia chính sách đầu tư, luật sư Nguyễn Hồng Chung cho rằng, thông điệp quan trọng nhất của Nghị quyết 10 là Việt Nam không còn đặt mục tiêu trở thành nơi tiếp nhận vốn đầu tư đơn thuần. Mục tiêu mới là trở thành trung tâm sản xuất, đổi mới sáng tạo và dịch vụ giá trị cao của khu vực. “Đó là bước chuyển từ tư duy thu hút đầu tư sang tư duy kiến tạo năng lực cạnh tranh quốc gia. Đó cũng là bước chuyển từ lợi thế chi phí thấp sang lợi thế về thể chế, công nghệ, nhân lực và đổi mới sáng tạo. Nếu được triển khai đồng bộ, Nghị quyết 10 sẽ không chỉ tạo ra một làn sóng FDI mới mà còn góp phần định hình mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam trong giai đoạn phát triển đến năm 2030 và tầm nhìn 2045”, chuyên gia này nhận định.

Cùng quan điểm, ông Lê Hữu Quang Huy, Phó Chủ tịch Liên chi hội Tài chính Khu công nghiệp Việt Nam (VIPFA) kỳ vọng: “Có thể khẳng định với niềm tin chắc chắn rằng, với Nghị quyết 10-NQ/TW của Bộ Chính trị lần này, việc thu hút vốn đầu tư nước ngoài đăng ký khoảng 200-300 tỷ USD, vốn thực hiện khoảng 150-200 tỷ USD (30-40 tỷ USD/năm), là rất thực tế, khả thi và hoàn toàn có thể trở thành hiện thực trong giai đoạn phát triển mới của đất nước, giai đoạn 2026-2030”.