Luật Xuất bản sửa đổi: Thiết lập cơ chế kiểm soát nhiều lớp với nhóm tác phẩm, tài liệu có yêu cầu quản lý cao

Trước khi biểu quyết, Quốc hội đã nghe Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh trình bày Báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho hay, qua các phiên thảo luận, đa số đại biểu Quốc hội ghi nhận và đánh giá cao sự cần thiết sửa đổi Luật Xuất bản sau hơn 13 năm thi hành nhằm giải quyết tận gốc các vướng mắc, bất cập.

Dự thảo Luật đã bám sát tinh thần đổi mới tư duy lập pháp, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang quản lý theo tiêu chuẩn, điều kiện minh bạch và hậu kiểm dựa trên hạ tầng dữ liệu số.

Về vị trí, mục đích của hoạt động xuất bản, tiếp thu ý kiến đại biểu, dự thảo Luật đã làm rõ tính đặc thù của hoạt động xuất bản thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng, là ngành kinh tế-công nghệ, bộ phận của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia. 

Dự thảo khẳng định vai trò chủ đạo của Nhà nước trong định hướng, kiến tạo phát triển, bổ sung trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong tuân thủ pháp luật, bảo tồn tiếng nói, chữ viết và giá trị văn hóa dân tộc.

Đối với chính sách phát triển (Điều 7), dự thảo Luật đã định hình rõ cơ chế xây dựng các cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia, hình thành các tập đoàn xuất bản-truyền thông đa nền tảng, đa sản phẩm. 

Đồng thời, Nhà nước ưu tiên đầu tư hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu chuyên ngành, phát triển xuất bản điện tử, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), ưu đãi về thuế, đất đai, hỗ trợ bản quyền, dịch thuật và phát triển văn hóa đọc, đặc biệt là vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Giải trình về nội dung cơ chế kiểm soát nội dung và mối quan hệ giữa "tiền kiểm" và "hậu kiểm", Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh cho biết, dự thảo Luật hoàn toàn giữ vững nguyên tắc Nhà nước không kiểm duyệt tác phẩm trước khi xuất bản theo Điều 5 Luật Xuất bản hiện hành.

Tuy nhiên, đối với các nhóm tác phẩm, tài liệu có yêu cầu quản lý cao (thuộc chủ đề lịch sử cách mạng, chủ quyền, an ninh quốc gia, lãnh tụ, lãnh đạo đất nước, anh hùng dân tộc...), dự thảo Luật thiết lập cơ chế kiểm soát nhiều lớp.

Trong đó, tổ chức thẩm định bản thảo: Nhà xuất bản tổ chức thẩm định bản thảo trước khi đăng ký kế hoạch xuất bản; cơ quan chủ quản xem xét, đánh giá kết quả và phê duyệt kế hoạch.

Thẩm định trước phát hành: Sau khi nộp lưu chiểu, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức thẩm định và cho ý kiến trước khi phát hành (trừ trường hợp được miễn thẩm định do Chính phủ quy định).

Cơ chế này giúp tăng cường phòng ngừa, kiểm soát rủi ro đối với nội dung đặc thù mà không làm thay đổi quyền quyết định xuất bản hay trách nhiệm pháp lý cuối cùng của nhà xuất bản...

Đặc biệt, trước sự phát triển nhanh của môi trường số, dự thảo Luật đã tiếp thu nhiều ý kiến của đại biểu Quốc hội về ứng dụng AI, bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan.

Theo đó, Luật quy định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân khi ứng dụng AI trong hoạt động xuất bản; tăng cường bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan trong môi trường số và bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ giữa pháp luật về xuất bản với pháp luật về sở hữu trí tuệ.

Các quy định này nhằm tạo cơ sở pháp lý thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đa dạng hóa sản phẩm và phương thức khai thác giá trị tác phẩm, từng bước hình thành và phát triển hệ sinh thái xuất bản hiện đại…

Luật cũng quy định các cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian, nền tảng số và tổ chức nước ngoài cung cấp dịch vụ cho người dùng tại Việt Nam phải thực hiện định danh, lưu giữ dữ liệu, có đại diện pháp lý và chủ động ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin vi phạm theo yêu cầu của cơ quan quản lý nhà nước.

Luật sửa đổi đã bãi bỏ nhiều khâu trung gian như chuyển hoạt động kinh doanh nhập khẩu xuất bản phẩm sang cơ chế thông báo danh mục và kết quả tự thẩm định với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Bãi bỏ toàn bộ lệ phí liên quan đến đăng ký và cấp phép nhập khẩu.

Nhà xuất bản nộp lưu chiểu tệp điện tử thông qua hệ thống lưu chiểu điện tử tập trung chậm nhất 10 ngày trước khi phát hành. Hết thời hạn 10 ngày, nhà xuất bản được quyền phát hành sản phẩm. Phân cấp thẩm định, cấp phép xuất bản tài liệu không kinh doanh và cấp phép hoạt động in cho UBND cấp tỉnh…

Luật Xuất bản có hiệu lực thi hành từ ngày 01/03/2027; riêng quy định về in xuất khẩu xuất bản phẩm tại khoản 21 Điều 1 có hiệu lực từ ngày 1/1/2029./.