Kỷ niệm 135 năm Ngày sinh đồng chí Hồ Tùng Mậu - một nhân cách lớn, một tấm lòng son sắt với cách mạng

Từ người thanh niên yêu nước đến người chiến sĩ cộng sản kiên trung

Đồng chí Hồ Tùng Mậu, tên khai sinh là Hồ Bá Cự, sinh ngày 15/6/1896 tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An – vùng quê giàu truyền thống hiếu học và yêu nước. Ông nội là Án sát Hồ Bá Ôn đã anh dũng hy sinh khi chỉ huy bảo vệ thành Nam Định chống thực dân Pháp; thân phụ là Hồ Bá Kiện cũng ngã xuống trong cuộc đấu tranh chống ách đô hộ. Tiếp nối truyền thống gia đình, tháng 4 năm 1920, người thanh niên Hồ Bá Cự rời quê hương sang Trung Quốc tìm đường cứu nước. Trên hành trình ấy, ông đổi tên thành Hồ Tùng Mậu với khát vọng sống như cây tùng giữa phong ba bão táp – luôn vững vàng, kiên cường trước mọi thử thách.Những năm đầu nơi đất khách, cuộc sống vô cùng gian khổ. Ông phải làm nhiều nghề để mưu sinh nhưng vẫn không ngừng học tập, nghiên cứu và tham gia hoạt động cách mạng. Năm 1923, cùng với Lê Hồng Sơn, Lê Hồng Phong và nhiều thanh niên yêu nước khác, ông tham gia thành lập Tâm Tâm xã – tổ chức tiền thân quy tụ những người yêu nước trẻ tuổi tại Quảng Châu. Sự xuất hiện của Nguyễn Ái Quốc tại Quảng Châu cuối năm 1924 đã mở ra bước ngoặt quan trọng đối với cuộc đời Hồ Tùng Mậu. Được Nguyễn Ái Quốc trực tiếp giác ngộ con đường cách mạng vô sản, ông nhanh chóng trở thành một trong những cộng sự gần gũi và tin cậy nhất của Người.

Đồng chí Hồ Tùng Mậu. Ảnh tư liệu.

Người trợ thủ xuất sắc của Nguyễn Ái Quốc

Tháng 6/1925, khi Nguyễn Ái Quốc thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, Hồ Tùng Mậu là một trong những cán bộ nòng cốt trực tiếp tham gia tổ chức, xây dựng và phát triển phong trào. Trong các lớp huấn luyện chính trị do Nguyễn Ái Quốc giảng dạy tại Quảng Châu, Hồ Tùng Mậu vừa là phụ giảng, vừa trực tiếp quản lý lớp học, chăm lo đời sống học viên. Nhiều học viên sau này trở thành những cán bộ lãnh đạo xuất sắc của Đảng và cách mạng Việt Nam. Những năm cuối thập niên 1920, khi phong trào cộng sản trong nước đứng trước nguy cơ chia rẽ, Hồ Tùng Mậu cùng các đồng chí tích cực vận động thống nhất lực lượng. Đầu năm 1930, ông là một trong những người tham dự Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản tại Hương Cảng do Nguyễn Ái Quốc chủ trì – sự kiện lịch sử dẫn tới sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 3/2/1930. Đó là dấu mốc đặc biệt khẳng định vai trò và những đóng góp quan trọng của Hồ Tùng Mậu đối với sự nghiệp xây dựng Đảng.

Người góp công cứu lãnh tụ của cách mạng Việt Nam

Một trong những cống hiến đặc biệt to lớn của đồng chí Hồ Tùng Mậu là vai trò quan trọng trong việc giải cứu Nguyễn Ái Quốc khỏi nhà tù Hồng Kông năm 1931. Tháng 6/1931, Nguyễn Ái Quốc bị chính quyền Anh bắt giữ tại Hương Cảng với âm mưu trao trả cho thực dân Pháp. Nếu điều đó xảy ra, cách mạng Việt Nam có thể mất đi người lãnh tụ kiệt xuất trong giai đoạn quyết định. Là người đầu tiên phát hiện sự việc và nhận thức rõ mức độ nguy hiểm, Hồ Tùng Mậu đã khẩn trương liên hệ với Hội Quốc tế Cứu tế Đỏ, vận động luật sư Francis Henry Loseby tham gia bào chữa và tranh thủ sự hỗ trợ từ các tổ chức cách mạng quốc tế. Chính sự vào cuộc kịp thời và quyết liệt ấy đã góp phần quan trọng làm thay đổi cục diện vụ án, giúp Nguyễn Ái Quốc thoát khỏi âm mưu dẫn độ của thực dân Pháp và tiếp tục sự nghiệp lãnh đạo cách mạng. Đáng trân trọng hơn, trong khi nỗ lực cứu Nguyễn Ái Quốc, Hồ Tùng Mậu lại bị thực dân Anh bắt giữ rồi trao cho thực dân Pháp. Ông tiếp tục phải chịu những bản án nặng nề, nhiều lần đối mặt với án tử hình và trải qua 15 năm lao tù khắc nghiệt tại Lao Bảo, Kon Tum, Buôn Ma Thuột và nhiều nhà tù khác. Sự hy sinh ấy đã minh chứng cho lòng trung thành tuyệt đối với Đảng, với cách mạng và với người lãnh tụ mà ông hết lòng kính trọng.

Người cán bộ mẫu mực được Bác Hồ đặc biệt tin yêu

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Hồ Tùng Mậu được giao nhiều trọng trách quan trọng của Đảng và Nhà nước. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, ông là Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính Liên khu IV, Chính ủy Quân khu IV và sau đó là Tổng Thanh tra Chính phủ đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ở bất cứ cương vị nào, ông cũng thể hiện phẩm chất của một người cán bộ tận tụy, liêm khiết, gần dân và hết lòng vì công việc. Tình cảm mà Chủ tịch Hồ Chí Minh dành cho Hồ Tùng Mậu là tình cảm đặc biệt hiếm có. Khi người con trai duy nhất của đồng chí là Hồ Mỹ Xuyên hy sinh, Bác Hồ đã gửi thư chia buồn với những lời đầy xúc động:

“Cháu Xuyên mất đi, chú mất một người con, tôi mất một người cháu, nhân dân mất một chiến sĩ, đoàn thể mất một cán bộ...”.

Khi đồng chí Hồ Tùng Mậu hy sinh ngày 23/7/1951 tại Tuyên Quang, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tự tay viết điếu văn tiễn biệt người đồng chí gắn bó hơn 25 năm:

“Về tình nghĩa riêng: Tôi với chú là đồng chí, lại là thân thiết hơn anh em ruột. Khi hoạt động ở đất khách quê người, khi bị giam ở lao tù đế quốc, khi đấu tranh ở nước nhà, hơn 25 năm, đã bao phen chúng ta đồng cam cộng khổ như tay với chân”.

Và trong niềm tiếc thương vô hạn, Người viết: “Mất chú, đồng bào mất một người lãnh đạo tận tụy, Chính phủ mất một người cán bộ lão luyện, đoàn thể mất một người đồng chí trung thành và tôi mất một người anh em chí thiết” (Trích Điếu văn Chủ tịch Hồ Chí Minh tưởng niệm đồng chí Hồ Tùng Mậu, tháng 7 năm 1951).

Những dòng chữ ấy không chỉ là lời tiễn biệt của vị lãnh tụ đối với một người đồng chí mà còn là sự ghi nhận cao nhất về nhân cách, tài năng và những cống hiến to lớn của Hồ Tùng Mậu đối với Đảng, với dân tộc.

Bác Hồ (ngồi đầu tiên, từ phải sang) chụp ảnh cùng một số Ủy viên Trung ương Đảng khóa II (năm 1951) tại Chiêm Hóa, Tuyên Quang. Hồ Tùng Mậu đứng thứ tư, từ phải sang. Ảnh tư liệu – Nguồn Báo Quân đội nhân dân.

Tấm gương sáng cho các thế hệ hôm nay

Kỷ niệm 130 năm Ngày sinh đồng chí Hồ Tùng Mậu (15/6/1896 – 15/6/2026) là dịp để mỗi cán bộ, đảng viên và thế hệ trẻ ôn lại cuộc đời cách mạng vẻ vang của một nhà lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng. Cuộc đời của đồng chí là biểu tượng sáng ngời của lòng yêu nước, ý chí kiên trung, tinh thần tự học, đức hy sinh và sự tận tụy phụng sự Tổ quốc. Đặc biệt, công lao góp phần bảo vệ và giải cứu Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc năm 1931 mãi mãi là một dấu son trong lịch sử cách mạng Việt Nam, thể hiện nghĩa tình đồng chí thiêng liêng và lòng trung thành tuyệt đối với sự nghiệp cách mạng. Tên tuổi người chiến sĩ cộng sản kiên trung Hồ Tùng Mậu sẽ mãi được các thế hệ người Việt Nam trân trọng ghi nhớ như một người cộng sản mẫu mực, một nhà lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng và là “người anh em chí thiết” trong trái tim Chủ tịch Hồ Chí Minh.