Khung thể chế ESG cần tạo động lực để doanh nghiệp phát triển bền vững

Nhân Ngày Doanh nhân Việt Nam 13/10, ông Nguyễn Quang Huân, Đại biểu Quốc hội Khóa XV; Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; Phó Chủ tịch Hội Doanh nhân tư nhân Việt Nam; Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Halcom Việt Nam đã chia sẻ về vấn đề này.

ESG cần được nhìn từ góc độ tạo giá trị, không chỉ tuân thủ

PV: Thưa ông, ESG đang được nhắc đến ngày càng nhiều trong cộng đồng doanh nghiệp. Theo ông, đâu là thay đổi lớn nhất trong cách nhìn về ESG hiện nay?

Ông Nguyễn Quang Huân: Nếu nhìn lại quá trình phát triển tư duy về phát triển bền vững, yêu cầu đối với doanh nghiệp ngày càng được nâng lên. Từ trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR), ESG trở thành cách tiếp cận toàn diện hơn, kết hợp các yếu tố môi trường, xã hội và quản trị.

Điểm quan trọng là ESG có thể lượng hóa và đo lường. Vì vậy, không nên nhìn ESG đơn thuần như một bộ tiêu chí để báo cáo hay đáp ứng yêu cầu tuân thủ, mà cần xem đây là một mục tiêu quản trị và động lực tạo giá trị dài hạn.

Nếu coi ESG là chi phí, doanh nghiệp sẽ tìm cách giảm chi phí. Nếu coi là nghĩa vụ, doanh nghiệp sẽ tìm cách hoàn thành nghĩa vụ. Nhưng nếu coi ESG là một phần của chiến lược phát triển, doanh nghiệp sẽ tìm cách biến ESG thành lợi thế cạnh tranh.

Ông Nguyễn Quang Huân

PV: Nhưng trên thực tế, mức độ sẵn sàng của doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn còn hạn chế. Theo ông, đâu là nguyên nhân?

Ông Nguyễn Quang Huân: Tôi cho rằng cần nhìn nhận từ cả hai phía: năng lực doanh nghiệp và môi trường thể chế.

Nhiều doanh nghiệp tiếp cận ESG thông qua yêu cầu của khách hàng, nhà đầu tư hoặc đối tác trong chuỗi cung ứng, thay vì chủ động coi đây là một phần của chiến lược kinh doanh. Điều này có thể khiến ESG trở thành yêu cầu bổ sung, làm tăng chi phí tuân thủ mà chưa tạo ra thay đổi thực chất.

Đặc biệt, doanh nghiệp nhỏ và vừa còn hạn chế về tài chính, nhân sự, công nghệ và chuyên môn. Nếu chỉ đặt ra yêu cầu mà không tạo năng lực thực thi, doanh nghiệp rất dễ coi ESG là nghĩa vụ thay vì cơ hội.

PV: Vậy theo ông, thể chế liên quan đến ESG ở Việt Nam hiện đang thiếu những gì?

Ông Nguyễn Quang Huân: Qua nghiên cứu, tôi cho rằng có bốn khoảng trống đáng chú ý.

Thứ nhất, chưa có một khung thể chế ESG thống nhất ở cấp quốc gia, trong khi các nội dung liên quan đang nằm ở nhiều luật, chiến lược, chương trình và chính sách khác nhau.

Thứ hai, chưa có hệ thống tiêu chí ESG được nội địa hóa và phân theo ngành nghề.

Thứ ba, cơ chế đo lường, giám sát và đánh giá ESG chưa đồng bộ. Nếu thiếu phương pháp đo lường tương đối thống nhất và cơ chế đánh giá độc lập, rất khó kiểm chứng thông tin và phân biệt thay đổi thực chất với hoạt động mang tính hình thức.

Thứ tư, hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp chưa đầy đủ. Doanh nghiệp không chỉ cần quy định mà còn cần kiến thức, nhân lực, công nghệ, tư vấn và nguồn vốn.

PV: Như vậy, thể chế ESG nên được thiết kế như thế nào để không trở thành thêm một gánh nặng cho doanh nghiệp?

Ông Nguyễn Quang Huân: Theo tôi, thể chế phù hợp không phải là thể chế tạo thêm nhiều yêu cầu, mà là thể chế tạo động lực để doanh nghiệp chủ động thực hiện ESG.

Nếu được thiết kế phù hợp, ESG có thể giúp doanh nghiệp tiết kiệm năng lượng, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm rủi ro, nâng cao chất lượng quản trị, tiếp cận thị trường quốc tế và thu hút nguồn vốn dài hạn. Ngược lại, nếu thể chế thiếu phù hợp, ESG có nguy cơ trở thành gánh nặng tuân thủ, làm tăng chi phí và tạo tâm lý đối phó.

Vì vậy, cần nhìn nhận mối quan hệ giữa thể chế và ESG theo hai chiều: Thể chế tạo điều kiện áp dụng ESG thuận lợi, đồng thời ESG của doanh nghiệp tạo cơ chế thực thi thể chế hiệu quả.

Không thể dùng một bộ tiêu chí ESG cho mọi ngành

PV: Một vấn đề được ông nhiều lần đề cập là cần nội địa hóa tiêu chí ESG trong môi trường doanh nghiệp Việt Nam. Vì sao điều này quan trọng?

Ông Nguyễn Quang Huân: ESG không thể áp dụng theo một khuôn mẫu chung cho mọi quốc gia hay mọi ngành nghề. Mỗi quốc gia có điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa và năng lực thực thi khác nhau; mỗi ngành cũng có đặc thù và mức độ tác động khác nhau.

Doanh nghiệp năng lượng sẽ quan tâm nhiều đến phát thải và sử dụng tài nguyên; doanh nghiệp sản xuất chú trọng hiệu quả sản xuất, năng suất lao động và tiêu thụ sản phẩm; doanh nghiệp tài chính có yêu cầu về hiệu quả đầu tư và quản trị bền vững; trong khi đó, doanh nghiệp cấp nước phải chú trọng về dịch vụ thiết yếu phục vụ dân sinh, quyền tiếp cận hệ thống nước sạch và khả năng chi trả cũng như lợi ích doanh nghiệp.

Doanh nghiệp Việt Nam có thể tham khảo các chuẩn mực quốc tế để hội nhập, nhưng không nên sao chép nguyên mẫu. Cần nghiên cứu, nội địa hóa và phân loại tiêu chí theo từng ngành, vừa tương thích với thông lệ quốc tế, vừa phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Quá trình này cũng không nên chỉ là việc của cơ quan quản lý. Nhà nước cần khuyến khích doanh nghiệp, hiệp hội nghề nghiệp, chuyên gia, nhà khoa học và nhà quản lý cùng tham gia xây dựng tiêu chí, sau đó từng bước thể chế hóa những bộ tiêu chí phù hợp.

PV: Vậy theo ông, Việt Nam nên bắt đầu từ đâu để ESG thực sự đi vào đời sống doanh nghiệp?

Ông Nguyễn Quang Huân: Trước hết cần thay đổi cách đặt vấn đề. ESG không nên bắt đầu bằng câu hỏi “Doanh nghiệp phải báo cáo những gì?”, mà bằng câu hỏi “Doanh nghiệp cần thay đổi điều gì để phát triển bền vững hơn và tạo ra giá trị tốt hơn?”.

Từ đó, trước hết cần nghiên cứu xây dựng Khung ESG quốc gia với lộ trình phù hợp, trong đó xác định định nghĩa chung, yêu cầu thực hiện, phương thức xác thực, tổ chức xác nhận và cơ chế báo cáo, công bố.

Tiếp đó, cần xây dựng tiêu chí ESG cho từng ngành, ưu tiên những lĩnh vực có tác động lớn hoặc gắn với xuất khẩu và an sinh thiết yếu như năng lượng, tài chính, sản xuất hàng xuất khẩu, cấp nước, thoát nước và xử lý môi trường. Có thể lựa chọn một số ngành để thí điểm, đánh giá rồi từng bước mở rộng.

Cùng với đó là xây dựng hệ thống đo lường, công bố thông tin và đánh giá có khả năng kiểm chứng; phát triển các tổ chức đánh giá độc lập để tăng minh bạch, hạn chế greenwashing (tô xanh) và greenhushing (che giấu xanh).

Cuối cùng là phát triển hệ sinh thái tài chính, công nghệ và đào tạo nhân lực. Chuyển đổi bền vững cần vốn nhưng không chỉ có vốn; doanh nghiệp còn cần dữ liệu, công nghệ, nhân lực và năng lực quản trị. Đặc biệt, SMEs và doanh nghiệp mới thành lập cần được hỗ trợ để giảm chi phí chuyển đổi.

PV: Nhân Ngày Doanh nhân Việt Nam 13/10, ông muốn chia sẻ điều gì tới cộng đồng doanh nghiệp?

Ông Nguyễn Quang Huân: Doanh nghiệp là các tế bào của nền kinh tế, là lực lượng trực tiếp biến các mục tiêu phát triển bền vững thành kết quả thực tế. Trong thế giới đa chiều và hội nhập, doanh nghiệp Việt Nam không thể đứng ngoài các tiêu chuẩn toàn cầu như phát triển xanh và ESG.

Tuy nhiên, ESG không nên chỉ được nhìn nhận như một yêu cầu từ bên ngoài mà cần phải thấy đó là công cụ quản trị bền vững đáp ứng đủ ba trụ cột: Lợi nhuận – Môi trường – Xã hội. Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành ngày 4/5/2025 và sau đó là Nghị quyết 198/QH15 của Quốc hội đều khuyến khích áp dụng ESG trong doanh nghiệp.

Để ESG đi vào thực chất, cần sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức tài chính, hiệp hội, trường đại học và các tổ chức quốc tế; nhưng trước hết là cần sự nhận thức đúng của người đứng đầu mỗi doanh nghiệp, tức là đội ngũ doanh nhân.

Doanh nhân nhận thức đúng về ESG sẽ tích hợp ESG vào chiến lược kinh doanh, biến nó trở thành “hơi thở và nhịp đập” của doanh nghiệp. Đó là cách hòa quyện mục tiêu phát triển đất nước, lợi ích xã hội với lợi ích của chính doanh nghiệp. Đó cũng là con đường ngắn nhất giúp doanh nghiệp Việt Nam cất cánh, hội nhập và cụ thể hóa chủ trương phát triển bền vững của Đảng và Nhà nước ta. Xin chúc tất cả các doanh nhân Việt Nam đều thành đạt và ngày càng được xã hội tôn trọng!

PV: Xin cảm ơn ông!