Khẳng định vai trò kiến tạo, định hướng và hỗ trợ của Nhà nước đối với phát triển ngành Xuất bản và văn hóa đọc

Xuất bản vừa là lĩnh vực văn hóa tư tưởng, vừa là ngành kinh tế công nghệ

Phát biểu mở đầu phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho biết, sau hơn 13 năm thi hành, Luật Xuất bản năm 2012 đã tạo khuôn khổ pháp lý quan trọng cho hoạt động xuất bản, góp phần bảo đảm quyền sáng tạo, phổ biến tác phẩm, cung cấp tri thức và thông tin cho xã hội.

Tuy nhiên, trước những yêu cầu mới của thực tiễn, nhất là sự phát triển nhanh của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và sự thay đổi trong phương thức sáng tạo, sản xuất, phát hành, tiếp cận xuất bản phẩm, một số quy định của luật đã bộc lộ những hạn chế, bất cập cần được sửa đổi, bổ sung.

Dự thảo luật lần này sửa đổi, bổ sung 27/54 điều của luật hiện hành, cụ thể hóa Chỉ thị 04 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới.

Dự thảo tập trung vào các nhóm nội dung lớn. Trước hết, Dự thảo khẳng định xuất bản vừa là lĩnh vực văn hóa tư tưởng, vừa là ngành kinh tế công nghệ, bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia.

Dự thảo cũng đổi mới quản lý, phát triển xuất bản trong môi trường số, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo; hoàn thiện quy định về xuất bản phẩm điện tử, lưu chiểu, phát hành và liên kết xuất bản; hoàn thiện mô hình tổ chức và điều kiện hoạt động của nhà xuất bản; tăng cường phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính; khẳng định vai trò kiến tạo, định hướng và hỗ trợ của Nhà nước đối với phát triển ngành xuất bản và văn hóa đọc.

Phó Chủ tịch Nguyễn Thị Thanh cho biết, tại phiên thảo luận tổ của Quốc hội ngày 5.8, có 77 lượt ý kiến đại biểu Quốc hội phát biểu. Tổng Thư ký Quốc hội đã tổng hợp đầy đủ và có báo cáo gửi tới các đại biểu Quốc hội.

Sau phiên họp tổ, Bộ VHTTDL đã tích cực có báo cáo giải trình bước đầu các ý kiến thảo luận tại tổ, trong đó dự kiến tiếp thu 45 nội dung và giải trình 32 nội dung.

Để tiếp tục hoàn thiện, chỉnh lý dự thảo luật trình Quốc hội xem xét, biểu quyết thông qua, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị các đại biểu Quốc hội tập trung thảo luận, cho ý kiến về những vấn đề tiếp tục được nhiều đại biểu quan tâm tại phiên thảo luận tổ. Đồng thời, lưu ý một số nội dung.

Thứ nhất, về đổi mới quản lý, phát triển xuất bản trong môi trường số, trên không gian mạng và thông tin ghi trên xuất bản phẩm.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị các đại biểu cho ý kiến về việc đổi mới phương thức quản lý, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản; làm rõ phạm vi, nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng và trách nhiệm của các bên liên quan. Việc phát triển xuất bản số, đổi mới sáng tạo cần đi đôi với bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan và bảo đảm thống nhất với pháp luật có liên quan.

Đối với Điều 27 dự thảo luật về thông tin ghi trên xuất bản phẩm, đề nghị các đại biểu Quốc hội cho ý kiến về việc các quy định này đã đủ đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản hay chưa.

Thứ hai, về tổ chức hoạt động và liên kết xuất bản, đề nghị các đại biểu Quốc hội cho ý kiến về mô hình tổ chức, cơ chế quản trị, điều kiện hoạt động của nhà xuất bản; phạm vi cơ chế liên kết xuất bản; việc phân định quyền, trách nhiệm của nhà xuất bản và đối tác liên kết; trách nhiệm về nội dung của xuất bản phẩm.

Thứ ba, đối với chính sách của Nhà nước về phát triển hoạt động xuất bản được thể hiện, bổ sung tại Điều 7, đề nghị các đại biểu Quốc hội cho ý kiến về các chính sách của Nhà nước đối với hoạt động xuất bản, nhất là chính sách ưu đãi, thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển văn hóa đọc và hỗ trợ các đối tượng, lĩnh vực cần ưu tiên, các nhóm yếu thế; đồng thời cho ý kiến về tính cụ thể, tính khả thi, nguồn lực và cơ chế thực hiện các chính sách này.

Thứ tư, về cấp, cấp lại, thu hồi giấy phép và tạm dừng hoạt động của nhà xuất bản được bổ sung tại Điều 14, đề nghị các đại biểu cho ý kiến về quy định trình tự, thủ tục cấp, cấp lại, thu hồi giấy phép thành lập và tạm dừng hoạt động của nhà xuất bản, bảo đảm đơn giản, minh bạch, khả thi, vừa tạo thuận lợi cho hoạt động của nhà xuất bản, vừa đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước.

Thứ năm, về lưu chiểu và phát hành xuất bản phẩm tại Điều 28, đề nghị các đại biểu Quốc hội cho ý kiến về các quy định liên quan đến lưu chiểu, thời điểm phát hành và lưu chiểu điện tử trong dự thảo luật, bảo đảm phù hợp với yêu cầu cải cách thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho hoạt động xuất bản, đồng thời đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, công tác hậu kiểm và phù hợp với đặc thù của xuất bản phẩm điện tử.

Làm rõ lưu chiểu, hậu kiểm và trách nhiệm khi phân cấp

Phát biểu tại hội trường, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (Đoàn ĐBQH tỉnh Phú Thọ) nhất trí với dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Góp ý vào Khoản 1 Điều 4 dự thảo định nghĩa xuất bản là quá trình từ tổ chức khai thác bản thảo đến hoàn thành nộp lưu chiểu, đại biểu cho rằng cách định nghĩa này chưa thực sự hợp lý, bởi lưu chiểu là nghĩa vụ quản lý nhà nước phát sinh đối với xuất bản phẩm sau khi đã được tạo thành, không phải dấu hiệu bản chất để xác định một hoạt động có phải là xuất bản hay không.

Theo đại biểu, nếu gắn việc hoàn thành nộp lưu chiểu vào khái niệm xuất bản, có thể dẫn đến cách hiểu rằng sản phẩm đã được tạo ra nhưng chưa nộp lưu chiểu thì chưa phải là xuất bản phẩm. Từ đó, làm mờ căn cứ xử lý hành vi xuất bản trái phép.

Đại biểu đề nghị giải thích từ ngữ về xuất bản tập trung vào các công đoạn mang tính chất bản chất như tổ chức bản thảo, biên tập, thiết kế bản mẫu, tạo ra và công bố hoặc chuẩn bị phát hành xuất bản phẩm. Nghĩa vụ lưu chiểu nên được quy định độc lập tại Điều 28.

Về xuất bản tài liệu không kinh doanh, đại biểu cho biết, Khoản 2 Điều 25 là một thay đổi lớn khi cho phép các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị ở Trung ương và cấp tỉnh tự xuất bản tài liệu không kinh doanh mà không phải xin giấy phép.

Cải cách này có thể rút ngắn thời gian đối với các tài liệu phục vụ nội bộ, tuyên truyền hội nghị, đồng thời chuyển toàn bộ cơ chế từ tiền kiểm sang tự chịu trách nhiệm.

Tuy nhiên, theo đại biểu, về chủ thể, khoản 2 Điều 25 dự thảo chỉ nêu cơ quan nhà nước và tổ chức chính trị, chưa bao quát đầy đủ Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội, là những chủ thể thường xuyên xuất bản tài liệu phục vụ nhiệm vụ chính trị, tuyên truyền, vận động nhân dân.

Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo bổ sung Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội ở Trung ương và cấp tỉnh vào nhóm được áp dụng cơ chế đăng ký tự xuất bản có kiểm soát.

"Việc xác định đối tượng nên dựa trên các tiêu chí về chức năng, thẩm quyền ban hành và năng lực tự chịu trách nhiệm thay vì chỉ liệt kê các loại hình tổ chức. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm bình đẳng, vừa tránh bỏ sót chủ thể có nhu cầu xuất bản", đại biểu nêu ý kiến.

Về cơ chế lưu chiểu và hậu kiểm, nhất là đối với xuất bản phẩm điện tử, đại biểu cho rằng, Khoản 4 Điều 28 dự thảo quy định sau khi hoàn thành nộp lưu chiểu, chủ thể được quyết định thời điểm phát hành trong 12 tháng.

Tuy nhiên, dự thảo chưa xác định rõ được phát hành ngay hay phải chờ một khoảng thời gian bao nhiêu ngày để cơ quan quản lý hậu kiểm; chưa quy định cách xử lý nếu bản nộp lưu chiểu khác với bản phát hành. Đây là khâu rất quan trọng, bởi nếu không có chuẩn đối chiếu và dấu vết phiên bản thì việc lưu chiểu chỉ mang tính hình thức.

Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo quy định rõ bản nộp lưu chiểu phải là bản hoàn chỉnh, đồng nhất với bản phát hành. Đối với bản điện tử, phải kèm theo mã kiểm tra toàn vẹn, định dạng lưu trữ và dữ liệu đặc tả.

Mọi thay đổi nội dung sau khi lưu chiểu phải được ghi nhận và nộp lại theo mức độ thay đổi. Hệ thống lưu chiểu điện tử cần xác nhận tự động thời điểm tiếp nhận, bảo đảm an toàn, bí mật đối với xuất bản phẩm chưa phát hành và khả năng bảo quản lâu dài.

Đồng thời, cần xác định rõ trách nhiệm phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa Bộ VHTTDL với địa phương và Thư viện Quốc gia Việt Nam để tránh nộp trùng lặp.

Về phân cấp phải đi cùng với tiêu chuẩn năng lực, dữ liệu liên thông và cơ chế giám sát, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh cho biết, các Điều 8, 25, 32, 36 và 44 dự kiến phân cấp nhiều thẩm quyền cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và cấp xã.

Theo đại biểu, tinh thần phân cấp này là phù hợp, nhưng xuất bản là lĩnh vực có đối tượng lưu thông phi địa giới hành chính. Một giấy phép hoặc xác nhận do cấp xã cấp có thể liên quan đến hoạt động trên phạm vi cả nước hoặc trên môi trường internet.

Vì vậy, luật cần xác định rõ nguyên tắc cơ quan nào cấp thì chịu trách nhiệm cập nhật ngay vào cơ sở dữ liệu quốc gia; kết quả giải quyết có giá trị thống nhất. Bộ thực hiện thanh tra, kiểm tra, theo dõi rủi ro và có quyền yêu cầu kiểm soát khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.

Đối với thẩm quyền cấp xã về cơ sở in, địa điểm phát hành, đại biểu cho rằng, cần đánh giá thận trọng, đầy đủ khối lượng công việc chuyên môn, thẩm định nội dung và điều kiện nhân lực.

Hoạt động in xuất bản phẩm liên quan đến thiết bị, quy trình kỹ thuật, an ninh nội dung và điều kiện kinh doanh; không phải mọi cấp xã đều có đầy đủ cán bộ chuyên môn, công cụ hậu kiểm.

Việc phân cấp chỉ nên thực hiện khi có quy trình số thống nhất, cơ sở dữ liệu dùng chung, hướng dẫn nghiệp vụ và có cơ chế kiểm tra.

Về việc cấp phép tổ chức triển lãm và hội chợ đối với cấp xã, đại biểu cho rằng, chỉ nên phân cấp về mặt thủ tục tiếp nhận khai báo, kiểm tra điều kiện kinh doanh thông thường cho cấp xã. Những hoạt động có yếu tố nước ngoài, quy mô liên tỉnh, nội dung phức tạp hoặc rủi ro cao nên giao cho cấp tỉnh hoặc cấp bộ. Luật cần quy định các tiêu chí để phân loại, không chỉ dựa vào địa điểm tổ chức.

Đánh giá cao công tác chuẩn bị dự án luật và nhất trí với việc sửa đổi, bổ sung một điều của Luật Xuất bản, đại biểu Trần Thị Kim Nhung (Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh) đề nghị tiếp tục bãi bỏ một số điều không cần thiết như dự thảo đã thực hiện.

Việc lược bỏ những điều không cần thiết, không có giá trị pháp lý cũng nhằm thực hiện quan điểm đổi mới xây dựng pháp luật, hướng tới một đạo luật tinh gọn nhất, tiết kiệm thời gian đọc của người tiếp cận luật.