Giá trị trường tồn về một Nhà nước “của dân, do dân và vì dân”

Sắc lệnh đầu tiên về chính quyền địa phương

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với chính quyền cơ sở. Người từng nhấn mạnh: “Cấp xã là gần gũi nhân dân nhất, là nền tảng của hành chính. Cấp xã làm được việc thì mọi công việc đều xong xuôi”. Trong tư tưởng của Người, xây dựng Nhà nước không chỉ là tổ chức bộ máy quản lý mà trước hết phải bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân. Chính quyền phải từ dân mà ra, vì dân mà hoạt động và chịu sự giám sát của Nhân dân. Đây cũng chính là nền tảng tư tưởng cho việc hình thành các cơ quan dân cử của nước ta ngay từ những ngày đầu lập nước.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, giữa muôn vàn khó khăn của đất nước non trẻ, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn đặc biệt chú trọng xây dựng thiết chế dân chủ ở cơ sở. Ngày 22.11.1945, với trọng trách là Chủ tịch Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Người ký ban hành Sắc lệnh số 63/SL về tổ chức chính quyền Nhân dân ở địa phương - văn bản pháp lý đầu tiên đặt nền móng cho tổ chức chính quyền địa phương nước ta nói chung và HĐND nói riêng.

Ngay tại Điều thứ Nhất, sắc lệnh khẳng định trang trọng: “Hội đồng nhân dân do dân bầu ra theo lối phổ thông và trực tiếp đầu phiếu là cơ quan thay mặt cho dân”. Chỉ bằng một quy định ngắn gọn nhưng đã xác lập rõ bản chất dân chủ của bộ máy chính quyền cách mạng: Nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước. Đặc biệt, việc quy định ở cấp xã có HĐND và Ủy ban hành chính cho thấy tầm nhìn sâu sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vai trò của chính quyền cơ sở. Người hiểu rằng mọi chủ trương, chính sách muốn đi vào cuộc sống đều phải bắt đầu từ nơi gần dân nhất.

Điều đáng chú ý là Sắc lệnh số 63/SL được ban hành trong bối cảnh chính quyền địa phương nước ta thời kỳ đầu chưa tổ chức HĐND ở cấp huyện. Theo đó, chỉ cấp xã và cấp tỉnh có HĐND, còn cấp huyện chỉ tổ chức Ủy ban hành chính. Nhìn từ mô hình tổ chức này có thể thấy một sự liên hệ khá rõ với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay khi không tổ chức HĐND cấp huyện. Điều đó cho thấy ngay từ những ngày đầu lập nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có tư duy rất sớm về việc xây dựng một bộ máy chính quyền tinh gọn nhưng vẫn bảo đảm tính đại diện và quyền làm chủ trực tiếp của Nhân dân ở cấp gần dân nhất là cấp xã. Đặc biệt, các quy định trong Sắc lệnh số 63/SL thể hiện rất rõ tinh thần dân chủ đi đôi với kỷ cương, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực chặt chẽ.

Phát huy vai trò cơ quan dân cử trong kỷ nguyên mới

Từ Sắc lệnh số 63/SL năm 1945 đến Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 là hành trình không ngừng hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân. Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay, vai trò của HĐND cấp xã càng được đặt ở vị trí trung tâm của quản trị địa phương ở cơ sở.

Nếu như Sắc lệnh số 63/SL năm 1945 đặt nền móng cho cơ quan “thay mặt cho dân” thì Luật năm 2025 đã tiếp tục hoàn thiện vai trò của HĐND cấp xã với tư cách là cơ quan quyền lực nhà nước ở cơ sở, trực tiếp quyết định nhiều vấn đề thiết thân của người dân. Điều đó cho thấy tư tưởng Hồ Chí Minh về một chính quyền gần dân, dựa vào dân và phục vụ Nhân dân vẫn đang được kế thừa, phát triển phù hợp với yêu cầu của thời đại mới.

Kỷ nguyên phát triển mới của đất nước đòi hỏi các cơ quan dân cử không chỉ thực hiện tốt chức năng quyết định và giám sát mà còn phải trở thành “cầu nối” hiệu quả giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân; khơi dậy tinh thần đồng thuận xã hội và sức sáng tạo trong Nhân dân.

Muốn vậy, trước hết phải tiếp tục nâng cao chất lượng đại biểu HĐND cấp xã theo hướng thực chất, bản lĩnh, gần dân và có năng lực phản biện, giám sát. Đại biểu dân cử phải thực sự là người nói tiếng nói của dân, phản ánh trung thực hơi thở cuộc sống vào nghị trường. Muốn vậy, đại biểu phải gắn bó với Nhân dân, giữ mối liên hệ chặt chẽ với dân.

Hoạt động giám sát của HĐND cũng cần đổi mới mạnh mẽ, tập trung vào những vấn đề dân sinh bức xúc như: cải cách hành chính, quản lý đất đai, giải quyết thủ tục cho người dân, chuyển đổi số ở cơ sở, thực hiện chính sách an sinh xã hội… Mỗi cuộc giám sát phải đi đến cùng trách nhiệm, tạo chuyển biến thực chất trong quản lý, điều hành. Đồng thời, cần tiếp tục mở rộng các hình thức để người dân tham gia quản lý nhà nước và giám sát hoạt động của chính quyền thông qua tiếp xúc cử tri, đối thoại trực tiếp, ứng dụng công nghệ số, xây dựng mô hình “HĐND số”, tăng tính công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan dân cử.

Hơn 80 năm từ Sắc lệnh số 63/SL ra đời, càng thấy rõ tư tưởng của Người không chỉ mang giá trị lịch sử mà vẫn còn nguyên ý nghĩa thời sự trong công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện nay. Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới với yêu cầu chuyển đổi số, cải cách quản trị và xây dựng nền hành chính phục vụ, việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về chính quyền gần dân, trọng dân càng trở nên cấp thiết. Đó không chỉ là yêu cầu chính trị mà còn là điều kiện để củng cố niềm tin của Nhân dân đối với bộ máy nhà nước.