Đổi mới tư duy lập pháp – Khơi thông động lực phát triển đất nước

Từ cơ quan lập pháp đến động cơ thể chế của phát triển

Có những bài phát biểu không chỉ dừng lại ở việc định hướng công việc trước mắt, mà còn góp phần định hình cách một thiết chế vận hành trong toàn bộ hệ thống quốc gia. Bài phát biểu của Tổng Bí thư tại Kỳ họp mở đầu nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI là một bài phát biểu như vậy.

Trong cách nhìn truyền thống, Quốc hội được hiểu trước hết là cơ quan thực hiện chức năng lập pháp, giám sát và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước. Nhưng trong thông điệp lần này, vai trò đó được đặt vào một chiều kích rộng hơn: Quốc hội không chỉ làm luật, mà phải trở thành nơi chuyển hóa ý chí phát triển của Đảng và Nhân dân thành những khuôn khổ thể chế có khả năng vận hành trong thực tiễn. Nói cách khác, Quốc hội không chỉ là nơi ban hành luật, mà phải là nơi tạo ra "năng lực thể chế" cho quốc gia.

Một sự chuyển đổi mang tính nền tảng trong tư duy lập pháp

Điểm đặc sắc và có ý nghĩa sâu sắc trong bài phát biểu của Tổng Bí thư là yêu cầu đổi mới căn bản tư duy xây dựng pháp luật- từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển.

Trong một thời gian dài, tư duy lập pháp của chúng ta chủ yếu thiên về quản lý: pháp luật được thiết kế để điều chỉnh cái đã có, kiểm soát hành vi và hạn chế rủi ro. Cách tiếp cận này không sai, nhưng trong một giai đoạn phát triển mới, khi đổi mới sáng tạo trở thành động lực chính của tăng trưởng, thì nếu chỉ dừng lại ở "quản lý", pháp luật rất dễ trở thành rào cản thay vì là động lực.

Trong bối cảnh thế giới biến đổi nhanh chóng, nơi cạnh tranh ngày càng chuyển từ nguồn lực và thị trường sang thể chế và năng lực tổ chức thực thi, thì cách thiết kế và vận hành pháp luật trở thành yếu tố quyết định vị thế của mỗi quốc gia. Khi chuỗi cung ứng, công nghệ và mô hình tăng trưởng đang được tái cấu trúc sâu sắc, một hệ thống pháp luật chậm thích ứng hoặc thiếu khả thi không chỉ gây cản trở, mà còn có thể làm mất đi những cơ hội phát triển mang tính chiến lược.

Chính vì vậy, thông điệp "làm luật để phát triển" mang ý nghĩa của một sự chuyển đổi mang tính nền tảng trong tư duy lập pháp. Pháp luật không chỉ để điều chỉnh cái đã có, mà phải mở đường cho cái mới; không chỉ phản ánh hiện tại, mà phải kiến tạo tương lai. Điều đó đòi hỏi một cách tiếp cận linh hoạt, cởi mở hơn, sẵn sàng thí điểm những mô hình mới có kiểm soát, tạo không gian cho sáng tạo và chấp nhận những rủi ro hợp lý để đổi lấy những cơ hội lớn hơn.

Tuy nhiên, đổi mới tư duy lập pháp không chỉ dừng ở việc thay đổi cách nhìn, mà phải được kiểm chứng bằng hiệu quả trong thực tiễn. Một hệ thống pháp luật, dù được xây dựng công phu đến đâu, nếu người dân khó hiểu, doanh nghiệp khó tuân thủ, cơ quan nhà nước khó áp dụng, thì vẫn chưa thể coi là thành công. Bởi vậy, chuyển từ "pháp luật tốt trên giấy" sang "pháp luật tốt trong cuộc sống" không chỉ là một yêu cầu, mà là một chuẩn mực mới để đánh giá chất lượng của toàn bộ quá trình lập pháp.

Khi tốc độ và chất lượng quyết sách trở thành lợi thế quốc gia

Một điểm nhấn quan trọng khác trong bài phát biểu là yêu cầu nâng cao chất lượng và tốc độ quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Trong một môi trường cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt, nơi cơ hội xuất hiện và biến mất trong thời gian rất ngắn, thì độ trễ của chính sách có thể trở thành chi phí lớn nhất. Một quyết sách đúng nhưng chậm có thể khiến cơ hội trôi qua, trong khi một quyết định kịp thời, dù trong điều kiện chưa hoàn hảo, lại có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh đáng kể.

Chính vì vậy, yêu cầu "đúng, trúng, kịp thời" không chỉ là một tiêu chí kỹ thuật, mà là một tiêu chí mang tính chiến lược đối với năng lực điều hành quốc gia. Điều đó đòi hỏi Quốc hội phải nâng cao hơn nữa chất lượng phân tích chính sách, năng lực dự báo và đánh giá tác động; phải lựa chọn đúng những lĩnh vực then chốt, những khâu đột phá để tập trung nguồn lực, thay vì dàn trải; và quan trọng hơn, phải đặt mỗi quyết sách trong một tầm nhìn dài hạn, hướng tới việc tạo dựng năng lực tăng trưởng mới cho đất nước trong tương lai.

Giám sát để thúc đẩy hành động, không chỉ để phát hiện vấn đề

Nếu lập pháp là khâu mở đường, thì giám sát chính là công cụ bảo đảm con đường đó được đi đến đích. Nhưng giám sát, như Tổng Bí thư đã nhấn mạnh, không thể chỉ dừng lại ở việc phát hiện vấn đề hay chỉ ra hạn chế. Giám sát phải góp phần sửa cho đúng, làm cho tốt hơn, tháo gỡ được những điểm nghẽn và thúc đẩy hành động.

Điều đó có nghĩa là giám sát phải gắn với trách nhiệm cụ thể, thời hạn cụ thể và kết quả cụ thể; phải dựa trên dữ liệu, bằng chứng và các chỉ số rõ ràng; và quan trọng nhất, phải trả lời được câu hỏi cuối cùng: vấn đề đã được giải quyết hay chưa. Đây chính là sự chuyển dịch từ giám sát mang tính hình thức sang giám sát tạo ra giá trị- một bước tiến quan trọng trong việc nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản trị quốc gia.

Một cách làm mới bắt đầu từ nghị trường

Từ tất cả những yêu cầu đó, có thể thấy điều được đặt ra không chỉ là đổi mới hoạt động của Quốc hội, mà sâu xa hơn, là một cách làm mới cho toàn bộ hệ thống thể chế. Ở đó, lập pháp không còn tách rời thực thi; giám sát không dừng ở nhận diện vấn đề mà phải đi đến cùng kết quả; quyết định không bị níu lại bởi quy trình, mà phải bắt kịp thời cơ phát triển. Và trên tất cả, mọi hoạt động đều phải quy tụ vào một mục tiêu chung: phục vụ sự phát triển và không ngừng nâng cao chất lượng cuộc sống của Nhân dân.

Một nhiệm kỳ Quốc hội đã bắt đầu. Nhưng điều thực sự được khởi động không chỉ là một bộ máy mới, mà là một tư duy mới- tư duy coi thể chế là động lực, coi thực thi là thước đo và coi Nhân dân là trung tâm của mọi quyết sách. Khi tư duy đó được hiện thực hóa một cách nhất quán, mỗi đạo luật sẽ không chỉ là một văn bản pháp lý, mà trở thành một cánh cửa mở ra cơ hội; mỗi quyết định sẽ không chỉ giải quyết vấn đề trước mắt, mà còn góp phần tạo dựng nền tảng cho tương lai.

Khi đó, kỳ vọng và sự ủy thác của Nhân dân sẽ được hiện thực hóa bằng những thay đổi cụ thể, sống động trong đời sống- nơi giá trị của thể chế được kiểm chứng, năng lực thực thi được khẳng định và sức mạnh quốc gia được bồi đắp một cách bền vững.